Neft bazarında real durumun təhlili hasilatın azaldılması istiqamətində proseslərin daha da sürətləndirilməsini tələb edir. Çünki bu olmayacağı təqdirdə, neft bazarında qiymətləri nəzərdə tutulan həddə tənzimləmək kifayət qədər çətin olacaq.
Məsələ burasındadır ki, tələb kəskin azaldığından, indi hasil edilən nefti saxlamaq əsl müşkülə çevrilib. Neft anbarlarının demək olar hamısı doludur. Koronavirusun yayılması neftə olan tələbatı kəskin azaltdığından, tankerlərdə də nəticədə milyonlarla barrel neft qalıb. Xüsusən ABŞ-da neftlə bağlı acınacaqlı vəziyyət hökm sürür. Alıcı olmadığı üçün neft tankerləri Kaliforniya sahillərində rekord həcmdə - 20 milyon barrellik yüklə açıq dənizdə gözləməyə başlayıb. Üstəlik, yükü boşaltmağa da yer yoxdur. Bu rekord göstərici normal dövrdə qlobal miqyasda gündəlik neft istehlakının beşdə birini təşkil edirdi. “Reuters”in məlumatına görə, dünya miqyasında dənizlərdəki tankerlərdə 160 milyon barrel neft qalıb. Qeyd edək ki, 2019-cu ildə sutkada 100 milyon barrel olan neft tələbatı koronavirus səbəbindən bu ilin aprel ayında 70 milyon barrelə qədər azalıb. Bununla belə, qeyd olunan həcmdə də nefti saxlamaq xeyli çətinləşib. Hətta dünyanın ən böyük özəl neft anbar şirkəti olan və Rotterdamda yerləşən “Royal Vopak NV”, demək olar ki, bütün depolama gücünü satıb. Şirkət treyderlərin xam neft və yanacaq anbarlarında, demək olar ki, boş yerin qalmadığını açıqlayıb. “Royal Vopak NV” şirkətinin baş maliyyə mütəxəssisi Gerard Paulides deyib: “Neft terminallarımızın mövcud olan bütün tutumu tamamilə satılıb”.
Neft məsələləri üzrə ekspert, Xəzər Universitetinin professoru Fuad Rəsulov da qeyd edir ki, koronavirus pandemiyası ilə əlaqədar tətbiq edilən karantin rejimlərinə görə neftə tələbat azalıb və dünyada rezervuarlar dolub:"Yaxın zamanda iri neft hasilatçıları məcbur olub, bəzi neft yataqlarını konservasiya (dondurmaq) etməyə başlayacaq. Səudiyyə Ərəbistanı nefti gəmilərə dolduraraq dənizdə saxlayır. Hasilatçılar məcburdurlar ki, hasilatı kəskin şəkildə azaltsınlar. Hasilatçılar anbarların və alıcıların yoxluğu səbəbindən öz yataqlarını dondurmağa məcburdur. Hasil olunan neftin 70-75 faizi yanacağa sərf olunur. Amma bu gün koronavirus pandemiyası səbəbindən təyyarələr uçmur, qatarlar işləmir, gəmilər üzmür, avtomobillərdən istifadə edənlər azalıb". O bildirib ki, yaranmış durumdan daha çox böyük hasilatçılar əziyyət çəkir. Azərbaycaan kimi ölkələrdə isə durum, hələ ki, o qədər qorxunc deyil. Azərbaycanda hasil olunan neftin həcmi Səudiyyə Ərəbistanına, Rusiyaya, ABŞ-a və Meksikaya görə çox azdır:"Neftimiz qismən ölkədə emal olunur. Satışa gedən neft isə Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri ilə gedir və oradakı terminallarda yığılır. Azərbaycan hasilatı azaltmaq üçün öhdəlik götürüb. Transmilli şirkətlər də məcbur qalıb öz hasilatlarını azaltmağa başlayıb. Bizim xoşbəxtliyimiz ondadır ki, son illər Azərbaycan neftdən asılılığı azaltmaq, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi üçün çox böyük səylər göstərir".
İstənilən halda isə hesab edlir ki, vəziyyətdən çıxış yolu üçün hasilat əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmalıdır. Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak da bunu mühüm hal sayır. Onun sözlərinə görə, neft bazarındakı yüksək volatillik dünyada neft anbarlarının dolu olması ilə əlaqədardır, bu vəziyyət hasilatın azaldılmasına dair OPEC+ razılaşmasının işə düşməsinə qədər davam edəcək:“Hazırda gördüyümüz bir çox, o cümlədən fyuçers müqavilələri üzrə spekulyativ məqamlar var. Bazar qeyri-müəyyən vəziyyətdədir. Bu, ilk növbədə, dünyada neft anbarlarının dolacağı proqnozları ilə əlaqədardır”. Eyni zamanda, nazirin sözlərinə görə, dünya neft istehsalçılarının əldə etdiyi razılaşmanın işə düşməsi ilə bazarda vəziyyət yaxşılaşa bilər. Nazir vurğulayır ki, may ayında dünyada gündəlik neft hasilatın ümumi azalması təxminən 15-20 milyon barrel olsa neft qiymətlərində yüksəliş mümkündür.
Xatırladaq ki, 9 apreldə OPEC və qeyri-OPEC ölkələri nazirlərinin iclasında mayın 1-dən 2022-ci ilin aprelinədək gündəlik neft hasilatının üç mərhələ üzrə azaldılması barədə qərar qəbul edilib. Dünya neft bazarında balansın yaradılması və neftin qiymətinin sabitləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan da üzərinə yeni öhdəliklər götürüb. 2018-ci ilin oktyabr ayında gündəlik xam neft hasilatı 718 min barrel olan Azərbaycan yeni razılaşma çərçivəsində hasilatı həmin səviyyədən 164 min barrel azaltmalı olacaq. May-iyun aylarında Azərbaycan gündəlik xam neft hasilatını 554 min barrel həcmində saxlamalıdır. Hasilatln azaldılacağına dair xəbərlər fonunda neft qiymətləri cüzi də olsa artır. Elə Azərbaycan neftinin qiyməti də bahalaşıb. Belə ki, “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,8 dollar artaraq 16,61 dollar təşkil edib. Amma qiymətlərin daha yüksək həddə artaraq məqbul səviyyəyə çatması üçün hasilatın daha çox azaldılması vacib sayılır. Əslində, bir sıra hasilatçılar da bunu vacib sayır. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı bildirib ki, ölkə OPEC+ formatının digər iştirakçıları ilə birgə neftin qiymətlərini tənzimləmək üçün əlavə addımlar atmağa hazırdır. Meksika prezidenti Andres Manuel Lopes Obrador neftin qiymətinin düşməsi səbəbilə ölkənin 200-dən çox quyusu olan 19 yeni yatağında neft hasilatını dayandırmağa hazır olduğunu deyib. İraqın neft naziri Tamir Qadban da hasilatı vaxtından əvvəl azaltmağa hazır olduqlarını bildirir. Azərbaycan isə hesab edir ki, OPEC+ formatından kənar ölkələr də hasilatın azaldılmasına dair konkret öhdəliklər götürməlidir.
Nahid SALAYEV
