Ötən ayın əvvəlinə qədər dünya miqyasında neftin qiymətinin məqbul həddə qalmasını şərtləndirən başlıca faktor Azərbaycanın təşəbbüsü ilə OPEC və qeyri-OPEC ölkələri tərəfindən OPEC+ formatının yaradılması oldu. Məhz bu formatın effektiv fəaliyyəti uzun müddət ərzində neftin qiymətini 50-70 dollar arasında saxlaya bildi. Amma ötən ayın əvvəlində Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı arasında fikir ayrılığı səbəbindən OPEC+ formatının dağılmaq ərəfəsinə gəlməsi, ardınca koronavirus səbəbindən sərtləşən karantin rejimi neft qiymətlərinə sərt zərbə vurdu. Elə bundan sonra OPEC+ formatının nə qədər həyati əhəmiyyətə malik təşkilat olduğu bir daha təsdiqini tapdı. Hətta ilk dəfə olaraq aprelin 9-da OPEC+ formatına ABŞ, Kanada, İndoneziya, Norveç və Braziliya kimi iri neft istehsalçılarının qatılması kimi mühüm bir məsələ də reallaşdı.
Bunlar fonunda Azərbaycan yenidən vacib təşəbbüslə çıxış edərək, OPEC+ formatının genişlənməsini təklif edir. Qeyd edək ki, aprelin 12-də OPEC+ ölkələrinin bir sıra nazirləri neft bazarında cari proseslərin müzakirə olunduğu qeyri-rəsmi telekonfrans keçirib. Görüşdə Əlcəzair, Venesuela, Nigeriya, Qazaxıstan, Azərbaycanın energetika nazirləri iştirak edib. Qeyd edilir ki, onlar OPEC prezidenti, Əlcəzairin energetika naziri Məhəmməd Arkabanı belə iclasları müntəzəm keçirməyə çağırıblar. Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov məhz burada OPEC+ formatı ilı bağlı yeni mühüm təklif irəli sürüb. Belə ki, Pərviz Şahbazov müzakirələr zamanı OPEC+ formatında təmsil olunmayan digər neft istehsalçılarını öhdəliklər götürməyə dəvət edib:“OPEC+ tarixi missiya yerinə yetirir və müvafiq öhdəliklər götürüb. İndi isə OPEC+dan kənar neft istehsalçıları bu prosesə fəal şəkildə qoşulmalı və öz öhdəliklərini elan etməlidirlər”. Ekspertlər hesab edir ki, bu reallaşsa, elə gələn aydan neft bazarında qiymət xaosuna son qoyula bilər. Əslində, bir çox neft hasilatçıları da eyni mövqedən çıxış edərək istehsalın bu formada azaldılmasını vacib sayır. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı bildirib ki, OPEC+ formatının digər iştirakçıları ilə birgə neftin qiymətlərini tənzimləmək üçün əlavə addımlar atmağa hazırdır.
Qeyd edək ki, bundan əvvəl aprelin 12-də OPEC+ formatının iştirakçı ölkələrinin iqtisadiyyat nazirləri cari ilin may-iyun aylarında hasilatı 9,7 milyon barrel azaltmaq barədə razılığa gəliblər. İndi OPEC+ formatından kənar ölkələr də bu prosesə qoşulsa, neft qiymətində mühüm iraliləyiş gözləmək olar. “Rystad Energy” neft araşdırmaları mərkəzinin başçısı Bjornar Tonhaugen də bunu vacib sayır. O qeyd edir ki, indi neftə tələblə təklif arasındakı balanssızlıq özünü sözün əsl mənasında qiymətdə göstərməyə başlayıb:“Neft hasilatının həcmi bir o qədər də dəyişməyib, lakin anbarlar günbəgün dolur. Dünya getdikcə daha az neft işlədir və neft hasilatçıları bunun nə demək olduğunu indi tam başa düşürlər. Bu şəkildə hasilatın kəskin azalması vəziyyəti dəyişə bilər”.
Hər halda görünən budur ki, neftin mövcud qiymətləri indi heç kimi qane etmir. Məhz bu səbəbdən qiymətlərin yüksəlməsi üçün dünya dövlətlərinin birgə fəaliyyəti vacib sayılır. Elə rusiyalı ekspert Oleq Kuznetsov da məsələyə eyni prizmadan yanaşır. Onun sözlərinə görə, əslində bu bir faktdır ki, neft heç vaxt sabitliyin və firavanlığın qarantı ola bilməyib. Ekspert bildirib ki, bu həqiqəti Rusiyada, Azərbaycanda, Səudiyyə Ərəbistanında yaxşı, İranda, İraqda, Venesuelada və Suriyada ikiqat yaxşı başa düşürlər:“Beləliklə, bu gün qarşılaşdığımız problem bir çox ölkə üçün xüsusi aktuallıq kəsb edir. Onu da deyim ki, Rusiya və Azərbaycana bu məsələ digər neft istehsal edən ölkələrə nisbətən daha az təsir edəcək. Fakt budur ki, neftin qiymətlərindən zərər çəkən büdcələrimiz dünya bazarında təbii qaza olan tələbatın artması və qazın qiymətlərinin sabit səviyyəsi ilə bərpa olunur. Sadə dillə desək, bizim qazımız da var. Bunu böyük “neft oyununda” kozır da adlandırmaq olar”. Kuznetsovun sözlərinə görə, Rusiya və Azərbaycan karbohidrogen ixracını şaxələndirib və bu onların iqtisadiyyatına yalnız neft ixracı üzrə ixtisaslaşan ölkələrə nisbətdə daha çox sabitlik gətirir:“Buna görə Moskva və Bakı üçün neftin qiymətinin kəskin düşməsinin nəticələri Ər-Riyad, Tehran, Bağdad və ya Dəməşqdən qat-qat az ağrılı olacaq. Bu baxımdan, digər OPEC ölkələri ilə müqayisədə ölkələrimiz kartel anlaşmasının pis nəticələrindən daha çox mühafizə olunub və şübhəsiz ki, bunu hamı yaxşı anlayır”. Rusiyalı ekspert “axar” portalına açıqlamasında Azərbaycan və Rusiya büdcələrinin itkilərlə üzləşəcəyini də vurğulayıb: “Şübhəsiz ki, itkilərimiz olacaq. Amma bu heç də bizim ölkələrimiz üçün qlobal problemə çevrilməyəcək. Düşünmürəm ki, neftin qiymətində izlədiyimiz böhran əhalinin rifahına və kiçik və orta sahibkarlığın pandemiyadan sonra tez bərpa olunma qabiliyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edəcək. Böhrandan dərhal sonra şiddətli rəqabətdən müvəqqəti azad olan durumu daha “təmiz” bazar əvəz edəcək. Əvvəlki iş səviyyəsi ölkələrimizdə karantindən ən azı bir neçə ay sonra tam olaraq bərpa olunacaq. Bu proses, digər ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycanda daha asan baş tutacaq. Bu onunla izah olunur ki, Azərbaycan hakimiyyəti nəyi necə etməli olduğunu yaxşı başa düşür. Bakı karantindən sonrakı dövrə indidən hazırlaşır”. Ekspert onu da vurğulayıb ki, Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarlığa artıq kompensasiya ödənilir və yaxın gələcəkdə, karantin bitdikdən sonra güclü startı təmin etmək üçün dövlət subsidiyaları da elan ediləcək:“Bu şəraitdə dövlət dəstəyinin rolu çox vacibdir. Azərbaycan rəhbərliyi bunu başa düşür. Əhaliyə ünvanlı dəstək olmadan böhranın nəticələrini tez aradan qaldırmaq mümkün olmayacaq. Buna görə də, pandemiya kontekstində olduğu kimi, Bakı bu dəfə də sosialyönümlü siyasət yürütdüyünü bir daha sübut edəcək”. Digər tərəfdən diqqət həm də ona yönəldilir ki, hasilat öhdəliyi ilə bağlı Azərbaycanın yeni təklifinin reallaşması neft qiymətlərində mühüm sıçrayışa səbəb olar. Bu da, digər hasilatçılar kimi, Azərbaycanın daha çox vəsait əldə etməsinə gətirib çıxara bilər.
Ramil QULİYEV
