Dünya birlalarında neftlə bağlı baş verən son olaylar nəinki istehsalçıları, hətta istehlakçıları da ciddi surətdə narahat edib. Neftin qiymətinin mənfi həddə enməsi daha qorxulu qlobal böhran vəd etdiyindən, indi dünya ölkələri hamısı bu məsələyə xüsusi diqqət yetirir.
Neft ucuzlaşması, demək olar ki, bütün markalar üzrə özünü göstərir. Xatırladaq ki, aprelin 20-də Amerikanın “Texas light” (WTI) markalı neftinin qiyməti Nyu-York birjasında 300 faiz ucuzlaşaraq bir barrel üçün mənfi 37,63 dollara enib. Yalnız bundan bir gün sonra qiymət yenidən sıfır həddi keçərək müsbətə doğru dəyişib. Nyu-Yorkun NYMEX birjasında “Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 39,2 dollar bahalaşaraq 1,6 dollar təşkil edib. Bununla qiymət mənfi həddən çıxıb. “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,13 dollar geriləyərək 25,44 dollar olub. “Azəri Layt” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 0,85 dollar ucuzlaşaraq 21,3 dollar təşkil edib.
“Reuters” agentliyi yazır ki, ən böyük ucuzlaşma hələ də ABŞ neftində özünü göstərir. Hətta may ayı üçün müqavilələrdə Amerika neftinin bir barrelinin qiyməti 1 dollara rəsmiləşdirilib. Yalnız mayın sonunda bu qiymətin 10 dollara çatması gözlənir. Agentlik qeyd edir ki, neft treyderləri istənilən yolla may müqavilələrindən yaxa qurtarmağa çalışır, onları “bişmiş qaynar kartof” kimi bir-birinə atırlar. Başa düşürlər ki, əllərindəki nefti may ayında heç kimə sata bilməyəcəklər. Situasiyanın unikallığı bununla bağlıdır ki, birja treyderləri “kağız” neftlə alver etməyə vərdiş ediblər, yəni fiziki problemlərlə qarşılaşmırlar. Lakin iqtisadi fəallığın dünyada koronavirus pandemiyasına görə kəskin aşağı düşməsi buna gətirib çıxarıb ki, may müqavilələrinin sahibləri artıq tələbata ümid edə bilməzlər. Bu isə o deməkdir ki, onlar may ayında həmin müqavilələr üzrə artıq real neftin sahibləri olacaqlar. Və həmin nefti heç kimə sata bilməyəcəklər, saxlamaq isə böyük pullar hesabına başa gələcək. Digər tərəfdən, dünya miqyasında bütün saxlama anbarlarının dolması da vəziyyəti pisləşdirir. Hətta neft tankerlərinin böyük əksəriyyəti də dolu vəziyyətdədir. Bu durumda neft hasilatında dəyişiklik olmaması bazarda neft bolluğunu artırır. Təbii ki, belə vəziyyət də qiymətlərə öldürücü təsir edir. Neft hasilatının azalmasına dair OPEC+ anlaşması isə gələn aydan qüvvəyə minir. Amma hesab edilir ki, indi bazarda tələbdən xeyli artıq neft olması qiymətlərin sabitləşməsinə böyük əngəldir. Bu durumda ABŞ prezidenti Donald Tramp qeyd edib ki, neftin hazırkı qiyməti "çox maraqlı"dır. Bu qiymət ABŞ-ın “qara qızıl” ehtiyatlarını tamamilə doldurmağa imkan verəcək. O, ehtiyatlara 75 milyon barrelə qədər neft əlavə etmək niyyətini bildirib:"Biz neftin rekord dərəcədə aşağı qiymətlərinə əsaslanaraq, milli ehtiyatlarımızı, strateji rezervlərimizi doldururuq və ehtiyatlarımıza 75 milyon barrelə qədər əlavə etməyə ümid edirik. Və bu, uzun müddət ərzində ilk dəfə baş verəcək”. Lakin Trampın bu açıqlaması da qiymət enişinin qarşısını ala bilməyib.
Rusiyalı iqtisadçı Eduard Xarin isə bildirib ki, ABŞ hakimiyyəti neft qiymətlərinin stabilləşməsi, elə də böyük olmayan yerli istehsalçıların müflis olmasına imkan verməmək üçün şifahi müdaxilələrə geri dönə bilər:“Mən ABŞ tərəfindən yeni şifahi müdaxilələrin olacağını istisna etmirəm. Ona görə ki, bu gün neft bazarında baş verənlər hər kəsdən çox amerikalı istehsalçılara təsir edir. Neft qiymətləri 1-1,5 ay ərzində indiki kimi qalarsa, Amerikanın bəzi neft şirkətləri ömrünü başa vura bilər”. Yaranmış durumda ekspertlər qiymətlərdə sabitlik üçün bazara dərhal müdaxiləni vacib sayır. Artıq Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı indidən azaltmağa hazır olduğunu bildirir. Rusiya Siyasi İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri Vasili Koltaşov da bazara bütün müdaxiləni vacib sayır. Ekspert bildirir ki, hazırda işsizliyin sürətlə artdığı Qərbdəki böhran nəzərə alınsa, neftin qiymətləri artmalıdır: “Neft bazarı çöküb, həm də ifrat dərəcədə çöküb. Qərbdəki mövcud böhran vəziyyəti neft qiymətlərinə təzyiq edəcək. İndi OPEC+, yaxud hətta OPEC++ ölkələri müştərək səylərlə hasilatı və eyni zamanda neftin ixracını azalda bilər. Buna baxmayaraq, bazar təzyiq altında qalacaq. Federal Ehtiyatlar Sisteminin maliyyə bazarına əlavə pul buraxacağı, Avropa Maliyyə Bankı və İngiltərə Bankının da eyni addımı atacağı nəzərə alınsa, qiymətlər artmağa başlaya bilər. Bununla belə, vəziyyət çox dəyişkəndir. OPEC+ formatının strategiyası neft qiymətlərinin yenidən kəskin azalmasını əngəlləyərək 25 dollardan yuxarı bir səviyyədə sabitləşməsini təmin etməyə yönəlməlidir. Bundan sonra da tədricən qiymətlər artmalıdır. Belə olan halda qiymətlər yavaş-yavaş 40 dollara çata bilər. Əks təqdirdə dünyanı böhran gözləyir”.
Gözlənilən əsas hal budur ki, istehsalçılar hasilatı nəzərdə tutulduğundan daha çox azaltsın. Gələn ay üçün bu gündəlik 10 milyon barrel olsa da, indiki qiymət tənəzzülü fonunda hasilatln 2 dəfəyədək çox azalması vacib sayılır. Artıq bir sıra ərəb ölkələri buna razılıq verə biləcəklərini açıqlayıb. Əks təqdirdə neft ətrafında baş verənlərin dünyanı yeni iqtisadi xaosa sürükləməsi qaçılmaz sayılır.
Nahid SALAYEV
