Ölkədə keçirilən son valyuta hərraclarında dollara tələbin azalması müşahidə olunur. Məsələn, Mərkəzi Bankda Dövlət Neft Fondunun iştirakı ilə son valyuta hərracı zamanı ondan əvvəl olanla müqyisədə tələbin 3,5 milyon dollar və ya təxminən 6,2% azalaraq 53 milyon dollar təşkil etdiyi məlumdur. Ümimiyyətlə, son bir neçə hərracda dollar tələbinin azalması özünü aydın göstərir. Bu fonda manatın ortaçəkili məzənnəsi 1 dollar üçün 1,7 manat səviyyəsində qalmaqda davam edir. Halbuki, qonşu Türkiyə, İran, Rusiya, elə Gürcüstanda da milli valyutaların nəzərəçarpacaq dərəcədə ucuzlaşması müşahidə olunur.
Azərbaycanda məzənnə sabit olmaqla yanaşı, valyuta ehtiyatlarının artımının da qeydə alınması manat üçün mühüm amillərdən sayılır. Ölkənin valyuta ehtiyatları bu il aprelin 1-nə 47 milyard 743,3 milyon dollar təşkil edib. Bunun 86,6%-i və yaxud 41 milyard 349,5 milyon dolları Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun (ARDNF), 13,4%-i və yaxud 6 milyard 393,8 milyon dolları isə Mərkəzi Bankın payına düşüb. Son 1 ildə isə ölkənin valyuta ehtiyatları 1 milyard 691,4 milyon dollar və yaxud 3,7% artıb. Düzdür, ilin ilk rübündə Neft Fondunun aktivlərində azalma da olub. Belə ki, bu ilin ilk rübündə valyuta ehtiyatları 1 milyard 838 milyon dollar və yaxud 3,7% azalıb. Belə ki, ARDNF-in valyuta ehtiyatlarında 1 milyard 973,8 milyon dollar və yaxud 4,55% azalma, Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarında isə 135,8 milyon dollar və yaxud 2,2% artım olub. Amma son bir il ərzində ARDNF-in valyuta ehtiyatları 1 milyard 76,2 milyon dollar və yaxud 2,7%, baş bankın valyuta ehtiyatları isə 615,2 milyon dollar və yaxud 10,65% artım nümayiş etdirib. Səslənən rəqəmlərdən aydın görünür ki, ölkənin böyük valyuta ehtiyatları manatın məzənnəsi üçün təhdidləru aradan qaldırır. Digər tərəfdən, valyutaya azalan tələb də burada öz sözünü deyir. Amma istənilən halda, dünya iqtisadiyyatında baş verənlər, xüsusən də neftin xeyli qiymətdən düşməsi fonunda ekspertlər dollarla bağlı müəyyən addımların atılmasını da vacib sayır.
"Fitch" beynəlxalq reytinq agentliyi də hesab edir ki, bu, Azərbaycanın özünün sonrakı iqtisadi təhlükəsizliyi üçün önəmlidir. Agentlik xatırladır ki, fevralın sonundan etibarən neftin qiymətinin kəskin şəkildə ucuzlaşmasına baxmayaraq, Azərbaycan dolların məzənnəsini 1,7 manatda saxlamağa davam edir. Neft sektorunda ucuzlaşma fonunda qurum bunun uzunmüddətli presprektiv üçün təhlükə yarada biləcəyini bildirir. Agentlik qeyd edir ki, 2020-ci ilin əvvəlindən Dövlət Neft Fondu valyuta hərraclarında 2,9 milyard dollar, həmçinin martda 1,9 milyard dollar valyuta satıb. Ümumilikdə, ARDNF 2020-ci ildə satmağı nəzərdə tutduğu xarici valyutanın 45%-ni artıq satıb. Təbii ki, proseslər uzun müddət bu şəkildə davam etsə, Azərbaycan üçün müəyyən təhdid yarana bilər. Ən azı o baxımdan ki, koronavirus təhdidinin haçan səngiyəcəyi hələ dəqiq bəlli deyil. Eləcə də bu fonda neft bazarında vəziyyətin nə zaman düzələcəyinə dair dəqiq proqnozlar yoxdur. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Elşad Məmmədov bu xüsusda bildirib ki, məsələ mürəkkəb yanaşma tələb edir:"Çünki neftin qiymətləri uzun müddət aşağı səviyyədə qalsa, ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi az olsa, bunun manata təsiri olacaq. Digər tərəfdən, ölkədaxili bazarda, o cümlədən istehlak bazarında idxalın xüsusi çəkisi hələ də çoxdur və devalvasiyanın baş verməsi böyük rəqəmlərlə ifadə olunan inflyasiya deməkdir. Devalvasiya bütövlükdə hər bir milli iqtisadiyyatda çox ciddi problemlər yaradır. Çünki lazımi səviyyədə investisiyaları və bütövlükdə iqtisadi inkişafı planlaşdırmaq olmur. Devalvasiya baş verən yerdə investisiyalar azalır və real sektor çox böyük maliyyə, pul qıtlığı hiss edir. Bütün iqtisadiyyatlarda devalvasiya ciddi "baş ağrısı"dır. Ona görə devalvasiyaya getməyin kifayət qədər ciddi mənfi nəticələri ola bilər".
Onun sözlərinə görə, digər tərəfdən sual da yaranır ki, manatın dayanıqlığını necə təmin edək:"Bütün ehtiyatlarımızdan istifadə edib manatın sabitliyinə xərcləsək, bunun bir effekti olmayacaq. Ona görə manatın sabitliyinin saxlanması ancaq valyuta ehtiyatlarının xərclənməsindən ibarət olmamalıdır. Valyuta məhdudiyyətləri qoyulmalı, valyuta siyasətində ciddi dövlət tənzimlənməsi reallaşdırılmalıdır. Valyuta mübadiləsi cari əməliyyatlar üçün olmalıdır. Amma bəzi hallarda valyuta alanlara heç o valyuta lazım olmur, onlar bunu faktiki olaraq möhtəkirlik məqsədilə, sonra daha baha satmaq üçün alırlar. Yəni belə proseslərin qarşısı alınmasa, valyuta bazarında sabitlik qoruna bilməz. Ona görə də valyuta siyasətində Mərkəzi Bank aktiv şəkildə tədbirlər görməlidir. Yeri gəlmişkən, son ayda valyuta bazarında müəyyən məhdudiyyət qoyuldu və bunun müsbət nəticələri də oldu. Amma yanaşma sistemli olmalıdır, çünki vəziyyət mürəkkəbdir”. Ekspert bildirib ki, neft bazarında proseslər uzun müddət belə davam edərsə, onsuza milli valyutanın məzənnəsi ilə bağlı yenidən qərarlar qəbul etmək lazım olacaq. Hesab edirəm ki, valyutamızın sabitliyinin neftə bağlanması ənənəsindən əl çəkməliyik. Əks halda, iqtisadiyyatda ciddi problemlər ola bilər. Biz valyutamızı daxili investisiya valyutası etməliyik və investisiyaların planlaşdırılmasında, pul kütləsinin iqtisadiyyata buraxılmasında neft və dollar amilindən ümumiyyətlə çəkinməliyik. Dolların daxildə istifadəsini tam şəkildə dayandırmaq lazımdır, ancaq cari əməliyyatlar üzrə dollarla əməliyyatlar həyata keçirilməlidir. O cümlədən, bank sektorunda dollarla ifadə olunan depozitlərin sığortalanması, dolların bank sektorunda dövriyyəsinin davam etdirilməsi mütləq dayandırılmalıdır".
Digər ekspertlər də bildirir ki, əslində, dollarla bağlı məsələnin sərt formada tənzimlənməsinə ehtiyac var. Ən azından bu, iqtisadi təhlükəsizlik üçün vacibdir. Eləcə də möhtəkirlik hallarının qarşısının alınması, bank sektorunda dollar sığortasından imtina bu pula Azərbaycanda tələbi əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. O halda dollar Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün heç bir təhdid də yarada bilməz.
Ramil QULİYEV
