“Kölgə iqtisadiyyatına” qarşı mübarizənin sərtləşməsi fonunda diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də nağdsız ödənişlərin həcminin genişləndirilməsidir. Artıq son illərdə ölkədə bu istiqamətdə əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə olunub. Bu, həm də dünya miqyasında mövcud tendensiyaların Azərbaycanda da uğurla tətbiqinin göstəricisi kimi çıxış edir. Belə ki, "Business Insider Intelligence" nəşrinin mütəxəssislərinin hesablamalarına görə, 2023-cü ildə dünyada nağdsız əməliyyatların 1 trilyon ABŞ dollarını keçəcəyi gözlənilir. Onların fikrincə, bu, mobil və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı sayəsində mümkün olacaq. Azərbaycanda da bu müddət ərzində nağdsız ödənişlərin miqdarının artması proqnozlaşdırılır. Digər tərəfdən, koronavirus məsələsi də indi nağdsız ödənişləri xeyli aktuallaşdırır. Elə Azərbaycan Banklar Assosiasiyası da nağdsız ödənişlərin virusa yoluxma təhlükəsini azaltmasına xidmət etdiyini bildirir. Qurum xatırladır ki, virus onun təmas etdiyi səthlərə toxunulma vasitəsilə də yoluxmaya səbəb ola bilir. Bu səbəbdən nağdsız ödənişlər təhlükəsizlik baxımından da mühüm önəm kəsb edir: “Həmçinin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının araşdırmalarına əsasən, bu kimi virusların kağız əskinaslarla yayılmasının mümkünlüyünü nəzərə alaraq ödəniş kartı istifadəçilərinin ticarət və digər obyektlərdə ödənişlərini pos-terminallar vasitəsilə nağdsız formada həyata keçirməsi məqsədəuyğundur”.
Qeyd edək ki, pos-terminallarda 50 manat və ondan aşağı məbləğlərdə PİN-kod daxil etmədən əməliyyatın aparılması mümkündür. Yəni kartı ticarət obyektlərinin kassirinə təqdim etmədən yalnız pos-terminala yaxınlaşdırmaqla ödəniş aparmaq olar. Hazırda ölkədə fəaliyyət göstərən 25 mindən çox təsərrüfat subyektində təmassız ödənişlər qəbul edən pos-terminal quraşdırılıb. Bu fonda ekspertlər nağd puldan istifadəni minimallaşdırmaq üçün kütləvi xarakter daşıyan xidmətlər, xüsusilə də kredit, kommunal, mobil telefon və digər ödənişlərin internet üzərindən və ya bankların təqdim etdiyi mobil, eləcə də internet bankçılıq xidmətləri vasitəsilə nağdsız formada həyata keçirilməsinə üstünlük verilməsini tövsiyə edir. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Maliyyə və maliyyə institutları kafedrasının professoru Elnur Sadıqov məsələ ilə bağlı bildirir:“Koronavirus pandemiyasından öncə də ölkəmizdə nağdsız önədişlərin genişləndirilməsində müsbət tendensiya müşahidə edilirdi. Hər zaman nağdsız ödənişlərin həm sərfəli, həm də sağlamlıq cəhətdən üstünlüklərinin olması qeyd olunub. Kağız pullar müxtəlif bakteriyaların daşıyıcısı olmaq üçün əlverişlidir. Bu baxımdan hökumətin nağdsız ödənişlərin artması üçün atdığı addımlar da effektini göstərir. Baxmayaraq ki, insanlarımız müxtəlif qoruyucu əlcəklərdən istifadə edir, ancaq yenə də kartla ödəniş etməyə üstünlük verirlər. Aparılan müşahidələr göstərir ki, əhalinin əlindəki vəsaitlərin kartlara yerləşdirilməsi çox zəruridir. Düşünürəm ki, hazırda bu tendensiya ölkəmizdə yaxşı vəziyyətdədir”. Digər tərəfdən vergi, rüsum, icarə haqqı və digər büdcə ödənişlərinin, həmçinin kommunal, rabitə və digər kütləvi xidmətlər üzrə ödənişlərin mərkəzləşdirilmiş qaydada toplanması məqsədilə Mərkəzi Bank tərəfindən yaradılmış “Hökumət Ödəniş Portalı” da indi prosesdə vacib rol oynayır. Onun infrastruktur imkanlarının inkişaf etdirilməsi ölkədə nağdsız ödənişlərin genişləndirilməsinə əlavə imkanlar yaradır. Belə ki, artıq bundan istifadə etməklə regionlarda, kənd yerlərində belə nağdsız ödənişlər həyata keçirmək mümkündür. Belə vəziyyət iqtisadi dövriyyələri şəffaflaşdırmaqla nağd pulla bağlı xərclərin, bank və müəssisələrin əməliyyat xərclərinin azalmasına da gətirib çıxarır. Bu da, öz növbəsində, vergi bazasının, əhali və müəssisələrin maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsinə, bank sektorunun kreditləşmə və investisiya imkanlarının gücləndirilməsinə və son nəticədə iqtisadi artıma təkan verir. Digər tərəfdən o da faktdır ki, Azərbaycanda elektron hökumətin imkanları getdikcə artır. Dövlət qurumlarının göstərdiyi elektron xidmətlərin sayı və çeşidi də çoxalır. Artıq dövlət büdcəsinə ödənişlərin aparılması tam elektronlaşdırılıb. Hər bir vətəndaş və ya biznes subyekti internet vasitəsilə mobil və ya internet bankçılığın, o cümlədən plastik kartların köməyilə bu ödənişləri edə bilir. Bu isə o deməkdir ki, əhali elektron ticarətin reallaşmasında da yaxından iştirak edə bilər. Belə vəziyyətdə artıq nağd puldan istifadə də əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Hesab edilir ki, prosesin indi daha geniş miqyas alması üçün hökumətin stimullaşdırıcı addımları genişləndirməsi postpandemiya dövründə də nağdsız ödənişlərin miqyasının geniş miqyas alması ilə müşayiət ediləcək. Bi isə iqtisadi münasibətlərdə şəffalaşdırma baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Belə görünür ki, qeyd edilən məqamları hökumət özü də xüsusi diqqət mərkəzində saxlayır.
Ramil QULİYEV
