Aparılan araşdırmalar bu gün dünya iqtisadiyyatı üçün ən böyük təhdidlərdən birinin sürətlə artan borc olduğunu üzə çıxarır. Təkcə ötən ildə qlobal dövlət borclarının məbləği 10 trilyon ABŞ dolları və yaxud 4,1% artaraq 255 trilyon dollara çatıb. Bu, 2008-2009-cu illərdəki qlobal maliyyə böhranı dövrü ilə müqayisədə 87 trilyon dollar çoxdur və rekord həddir.
Beynəlxalq Maliyyə İnstitutunun "Qlobal Borc Monitoru" hesabatında da bildirilir ki, ötən ilin sonuna dövlət borclarının qlobal ümumi daxili məhsula nisbəti 322% olub. Maraqlıdır ki, bu nisbət inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 220% təşkil edib. Yeri gəlmişkən, bu ölkələr qlobal borcda 71 trilyon dollar paya malikdir.
Beynəlxalq Maliyyə İnstitutu borcların yenidən maliyyələşdirilməsinin risqli olması barədə xəbərdarlıq da edib:“4,3 trilyon dollar inkişaf etməkdə olan bazarlarda olmaqla, ümumilikdə 20 trilyon dollar dəyərində qlobal istiqraz və kreditlərin müddəti bu il başa çatır. Beləliklə, təkcə inkişaf etməkdə olan ölkələr bu ilin sonuna kimi 730 milyard dollar məbləğində xarici valyuta borcunu yenidən maliyyələşdirməlidir”. Amma məsələ burasındadır ki, cari ildə koronavirus pandemiyası üzündən vəziyyət pisləşib. Artıq 75 ölkə yeni borc üçün Beynəlxalq Valyuta Fonduna, eləcə də dogər maliyyə qurumlarına müraciət edib. Bu isə cari ildə borcların daha da artacağı anlamına gəlir. Belə vəziyyətdə daha az borca girə bilmək üçün əksər ölkələr müxtəlif addımlara gedir, o cümlədən ixracı stimullaşdırmağa çalışır. Bu məqsədlə əksər ölkələr milli valyutalarını ucuzlaşdırmağa da indi xüsusi diqqət yetirir. Elə Azərbaycanın qonşularına nəzər salmaqla bunu aydın görmək olar. Bu vəziyyətdə manatın gələcəyinin necə olacağı da xüsusi maraq doğurur. Proseslər göstərir ki, iqtisadi sabitlik baxımından manatın məzənnəsində hökumət dəyişiklik olmasını istəmir. Əksinə, şərtlər manatın güclənməsini istisna etmir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyev 2020-ci ilin birinci rübünün sosial-iqtisadi yekunlarına həsr olunan videokonfrans şəklində keçirilən müşavirədə çıxışı zamanı bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib. İlham Əliyev qeyd edib ki, makroiqtisadi vəziyyət, manatın məzənnəsi sabitdir:“Bir müddət əhali və hüquqi şəxslər tərəfindən dollarizasiyaya doğru addımlar atıldı. Ancaq indi dedollarizasiya prosesi müşahidə olunur. Mən ictimaiyyətin diqqətini bir məsələyə də çəkmək və öz sözümü bildirmək istəyirəm. Əfsuslar olsun ki, əgər hər hansı bir ölkədə, - xüsusilə qonşu ölkələr nəzərdə tutulur, - o ölkənin milli valyutasında hansısa dəyişiklik baş verirsə, Azərbaycanda buna dərhal belə sürətli reaksiya verilir. Halbuki, buna heç bir ehtiyac yoxdur. Biz bunu bir neçə il bundan əvvəl görmüşük və məhz buna görə iki devalvasiyaya getməli olduq. Çünki bizim Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları, demək olar ki, əriyirdi, süni ajiotaj yaradılmışdı və dollarizasiya pik həddə çatmışdı. İndiki şəraitdə də həmçinin. İndi koronavirus pandemiyası geniş vüsət alan kimi bəzi ölkələrin milli valyutaları tənəzzülə uğradı, ancaq hazırda Azərbaycanda bunun heç bir əsası yoxdur. Bizim kifayət qədər resurslarımız var və dövlət orqanlarının nümayəndələri bu məsələ ilə bağlı açıqlamalar vermişdilər. Ancaq bəzi adamlar şayiə yaydılar, bəzi adamlar panikaya qapıldılar. Biz valyuta bazarında dərhal fəallıq gördük və dollara tələbat artdı. İlkin mərhələdə böyük həcmdə dolların satışı da nəzərdə tutuldu. Amma sonra gördülər ki, makroiqtisadi vəziyyət sabitdir, manatın vəziyyəti sabitdir və indi bu ajiotaj yoxdur. Ona görə Azərbaycan vətəndaşlarından artıq dərəcədə xahiş edirəm, şayiələrə uymasınlar, inanmasınlar. Bizi istəməyən qüvvələr, daxili və xarici anti-Azərbaycan qüvvələr şayiə yaymaqla məşğuldurlar, insanları çaşdırmaq, insanlarda panika yaratmaq istəyirlər. Bunun üçün heç bir əsas yoxdur. Azərbaycan güclü dövlətdir və Azərbaycan rəhbərliyi vətəndaşlara hər şeyi necə varsa, elə də təqdim edir. Biz ümumi mənzərəni şişirtmirik, eyni zamanda, tam səmimiyyətlə deyə bilərəm ki, panika üçün, hansısa narahatlıq üçün bu gün heç bir səbəb yoxdur”.
Azərbaycanın maliyyə sahəsində güclü mövqe sahibi olmasını beynəlxalq qurumlar da etiraf edir. Məsələn, “Moody`s” beynəlxalq reytinq agentliyinin Azərbaycanın bank sektorunun qiymətləndirilməsinə dair hesabatında deyilir ki, ölkəni hansısa təhdid gözləmir. Çünki Azərbaycan böyük valyuta ehtiyatlarına sahibdir: “Likvidlik yastığı güclü olaraq qalacaq və bu, banklara xarici şoklara qarşı mübarizədə kömək edəcək”. Bundan başqa, analitiklərin fikrincə, dövlət tərəfindən banklara, xüsusilə də ölkənin ən böyük banklarına dəstək verilməsi ehtimalı yüksək olaraq qalır:“2019-cu ilin sonunda ÜDM-nin 90%-ni təşkil edən Azərbaycan Dövlət Neft Fondunda toplanan ümumi ehtiyatlarla hökumətin iqtisadiyyata və ümumi kredit portfeli ÜDM-in 19%-ni təşkil edən bankçılıq sisteminə dəstək vermək üçün yaxşı imkanları var”.
Bundan başqa xatırladaq ki, ABŞ özü də dolları ucuzlaşdırmaq istiqamətində addımlar atır. Ölkədə büdcə kəsirinin və dövlət borcunun artması fəlakətli həddədir. Hazırda borcun həcmi 23 trilyon dolları keçir. Amerikanın "AllianceBerstein" investisiya şirkətinin analitiklərinin bildirdiyinə görə, 2026-cı ilədək dövlət borcu 30 trilyon dollaradək arta bilər. Bunu önləmək və ölkənin ixrac qabiliyyətini qorumaq üçün ABŞ dolları ucuzlaşdırmaq istiqamətində fəaliyyətini artırıb. Onu da qeyd edək ki, ABŞ koronavirusa yoluxma hallarının sayına görə dünyada birinci yerə çıxıb. Bu durumda iqtisadi zərərlərin artımı dollara da təsirsiz ötüşmür. Artıq dünyada bir çox mərkəzi banklar yenidən dollar ehtiyatını qızılla əvəzləməyə başlayıb. Belə vəziyyət dünya birjalarında dollar həcminin artımına və beləliklə də dəyər itirməsinə səbəb olur. Yaranmış durumda ölkəmizdə də dolların məzənnəsində dəyişikliklər proqnozlaşdırılır. Əvvəla, proses göstərir ki, əhalinin dollara tələbi azalıb. Bu durumda ilin sonuna kimi Dövlət Neft Fondu 2020-ci il üzrə büdcə xərclərinin büdcədə təsdiq olunan səviyyədə icra olunması üçün təxminən 4 milyard dollar həcmində vəsaitin hərraclar vasitəsilə satışa çıxarılmasına hazırlaşır. Bu isə dövriyyədə dolların xüsusi çəkisinin artması deməkdir. Nəzərə alaq ki, bunlar idxalın da əhəmiyyətli dərəcədə azaldığı bir vaxtda baş verir. Idxalın azalması da dollar tələbini xeyli aşağı salıb. Məhz bütün bunlar fonunda hökumətin müdaxiləsi olmasa, dolların əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması qaçılmaz sayılır.
Ramil QULİYEV
