Dünya neft bazarında yaşananlar bu məhsul ətrafında yaranan qiymət ajiotajının səngiməsinin yolunun yalnız Azərbaycanın təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn formuldan keçdiyini bir daha təsdiqlədi. Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, neft qiymətlərində qiymət şoku Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaşanan ziddiyyətlər fonunda qeydə alınmağa başladı. Belə ki, ötən ay tərəflər hasilatın azalması ilə bağlı razılıq əldə edə bilmədi. Düzdür, öncə OPEC+ razılaşması çərçivəsində tərəflər sutkada cəmi 1.5 milyon barrel ixtisara razı olmuşdular. Amma Səudiyyə Ərəbistanının bu həcmi koronavirusa görə qiymətlərin ucuzlaşmasının qarşısını almaq üçün daha 1.5 milyon barrel artırmaq təklifinə razı olmayan Rusiya ümumiyyətlə sövdələşməni tərk etdi. Bundan sonra Səudiyyə Ərəbistanı Rusiya ilə neft müharibəsinə başladı, hasilatı gündəlik 12 milyon barrelə qədər artırdı, üstəlik öz neftini bazarda 5-6 dollar aşağı qiymətə təklif etdi. Nəticədə qiymətlər sürətlə ucuzlaşdı və neft son 18 ildə ilk dəfə olaraq 20 dollar həddinə endi. Amma belə qiymətlərin bütün hasilatçı ölkələr, o cümlədən OPEC+ formatına daxil olmayan ABŞ üçün ciddi problem yaratdığı da üzə çıxdı. Elə bundan sonra OPEC+ formatının yenidən prosesə müdaxiləsi aktuallaşdı.
Belə bir vaxtda xəbər yayıldı ki, Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstanın da iştirakı ilə OPEC ölkələri hasilatın sutkada 10 milyon barrel azaldılmasını videokonfrans yolu ilə müzakirə edəcəklər. Bu danışıqlar aprelin 6-na təyin edilmişdi, amma daha sonra danışıqların aprelin 9-dək təxirə salındığı açıqlandı. Lakin bu xəbərin özü belə neft qiymətlərində artıq yüksəlişə təkan verib və qiymətlər indi 30 dollar civarındadır. Lakin OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin bu durumda artıq qəti addımlar atması da zəruru şərt kimi çıxış edir. “The Wall Sreet Journal” nəşrinin etibarlı mənbələrə istinadla yaydığı xəbərə görə, OPEC+ alyansının qarşıdakı görüşündə razılıq əldə olunacağı təqdirdə Rusiya hasilatı gündəlik 1,5 milyon barrel azalda bilər. Qeyd olunur ki, videokonfrans formatında keçiriləcək iclasda Səudiyyə Ərəbistanının xam neft hasilatını gündəlik 3 milyon barrel, ABŞ da daxil olmaqla digər ixracatçı ölkələrin isə 5,5 milyon barrel azaldacağı gözlənilir. Bu isə bazara çıxan neftin 10 milyon barrel azalması deməkdir. Lakin bu göstərici daha da arta bilər. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol vurğulayır ki, neft istehsalının gündəlik 10 milyon barrel azaldılması indiki halda bazarda sabitliyin yaranması üçün kifayət deyil:“Sutkalıq 10 milyon barrel hasilat məhdudiyyəti mümkün olarsa, bu yalnız yaxşı başlanğıc ola bilər və vaxta qənaət etməyə kömək edə bilər. Lakin rəqəmlərə görə, ehtiyatlarda gündəlik 15 milyon barrel artım görürük. Buna görə də hasilat daha çox azaldılmalıdır. Bu prosesdə daha çox sayda ölkənin iştirakına ehtiyac var. Səudiyyə Ərəbistanı neft bazarına sabitlik gətirən bir ölkə olaraq G20-nin sədri kimi bütün istehsalçıları və istehlakçıları bir araya toplaya bilər. İstehlakçı ölkələr strateji neft ehtiyatlarını doldurmalıdır. Mövcud vəziyyət təkcə OPEC+ koalisiyasının deyil, hər kəsin töhfəsini tələb edir. Neft istehsal edən ölkələrin növbəti görüşü qarşımızda duran böyük problemi həll etmək üçün yaxşı başlanğıc ola bilər”.
Xatırladaq ki, qeyri-OPEC ölkələrindən biri kimi Azərbaycan artıq prosesə töhfə verməyə hazır olduğunu bildirib. Rəsmi Bakı bəyan edir ki, Azərbaycan neft bazarının sabitləşdirilməsi məqsədilə OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin nazirlərinin videokonfrans formatında planlaşdırılan görüşünə qatılaraq neft bazarının qlobal şəkildə tənzimlənməsi prosesinə töhfə verməyə hazırdır. Energetika Nazirliyi də bildirir ki, hazırda dünya neft bazarı iqtisadi aktivliyin zəifləməsi ilə əlaqədar neftə qlobal tələbatın kəskin azalması və neft ehtiyatlarının artmasının yaratdığı çətinliklərlə üzləşib:“Belə ki, neftə qlobal tələbatın azalması gündəlik təxminən 10-15 milyon barrel civarında qiymətləndirilir. Ay ərzində tələbatın sutkada 20 milyon barrel azalacağı, tədarük profisti ilə əlaqədar yaxın aylarda neft anbarlarının tamamilə dolacağı proqnozlaşdırılır. Belə bir vəziyyətdə OPEC+ formatında müzakirələrin bərpası və tənzimləmə mexanizminə qayıtmaq qlobal neft bazarı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hesab edirik ki, neft istehsalçılarının həmrəyliyi, əməkdaşlığı neft bazarının iqtisadi amillərlə dəstəklənmədiyi situasiyada yeganə həll yoludur. Biz indi neft bazarının tənzimlənməsi prosesində yeni bir mərhələnin başlanğıcındayıq. Hazırkı problemlər yalnız OPEC+ ölkələrinə deyil, bu formatdan kənar ölkələrə də mənfi təsir edir. Ona görə də hesab edirik ki, neft bazarında tədricən balansın yaradılması üçün OPEC+ formatından kənar ölkələr də bu prosesdə iştirak etməlidir. OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin geniş formatda əməkdaşlığı baş tutarsa, tarixdə ilk dəfə olaraq yeni bir nizamlama modeli formalaşar, neft bazarında daha effektli və ədalətli tənzimlənmə mexanizmi yarana bilər. Neft bazarında tarazlıq və qiymət sabitliyi əldə edilər. Eyni zamanda, Azərbaycan bütün neft ölkələrini qarşıdakı görüşdə vahid mövqedən çıxış edərək neft bazarına birgə dəstək verməyə çağırır”.
Belə bir vaxtda o da məlum olub ki, Çin strateji ehtiyatlarını artırmaq üçün neft almağa başlayacaq. Məlumata görə, hökumət qurumlara neft anbarlarını tez bir zamanda doldurmağı tapşırıb. Çin, strateji ehtiyatlardan əlavə, ticarət sahələrini də anbar kimi istifadə edə bilər. Bundan başqa, hökumət şirkətləri öz anbarlarını doldurmağa təşviq edir. Hökumətin məqsədi strateji ehtiyatların 90 günlük xalis idxal səviyyəsində, daha sonra isə kommersiya ehtiyatları da daxil olmaqla 180 gün səviyyəsində saxlanılmasıdır. “Bloomberg”ə görə, Çinin xalis xam neft idxalı 900 milyon barrel səviyyəsindədir. Lakin ölkənin hazırkı neft ehtiyatının həcmi məlum deyil. Analitiklər hesab edir ki, Çin il ərzində gündəlik əlavə olaraq 80-100 milyon barrel neft ala bilər. Bu isə OPEC+ formatının gedişindən sonra qiymətlərə əsaslı surətdə təsir göstərəcək daha bir vacib addım sayılır. Hesab olunur ki, bu gediçlə neft yaxın tezlikdə yenidən 60 dollarlıq həddə qayıda bilər.
Ramil QULİYEV
