Son dövrlər Azərbaycanın şəhər və rayon icra hakimiyyətlərinin yeni nümunəvi strukturu və ştat vahidləri əsasında aparılan araşdırmalar icra başçılarının müavinlərinin sayı ilə bağlı maraqlı mənzərə ortaya qoyur. Açıqlanan məlumatlar göstərir ki, bu sahədə vahid yanaşma yoxdur və müavinlərin sayı regiondan-regiona əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu fərqlər isə ilk baxışdan ziddiyyətli görünsə də, əslində idarəetmə məntiqindən və funksional bölgüdən qaynaqlanır.
Araşdırma nəticələrinə görə, bəzi rayonlarda, xüsusilə Şuşa, Naftalan, Culfa, Kəngərli, Sədərək, Zəngilan, Cəbrayıl, Siyəzən, Xocavənd, Xocalı, Xızı və Qobustanda icra başçısının birinci müavini postu ümumiyyətlə mövcud deyil. Şuşada cəmi bir, digər qeyd olunan rayonlarda isə iki müavin vəzifəsi nəzərdə tutulub. Bu rayonların əksəriyyətində əhali sayı azdır, idarə olunan təsərrüfat və sosial-iqtisadi proseslər məhduddur, idarəetmə yükü isə nisbətən aşağıdır. Bu səbəbdən daha geniş rəhbər heyətinə ehtiyac duyulmur.
Ölkənin böyük hissəsində, o cümlədən paytaxtın 12 rayonunda və əksər şəhər və rayonlarda isə standart olaraq üç müavin modeli tətbiq olunur. Bu model birinci müavin, ərazi-təşkilat və ictimai-siyasi məsələlər üzrə müavin, eləcə də sosial-iqtisadi, memarlıq-tikinti və rayon təsərrüfatı sahələrinə cavabdeh müavindən ibarətdir. Bu struktur dövlət idarəçiliyində əsas sahələrin balanslı şəkildə bölüşdürülməsinə xidmət edir və əksər inzibati ərazilər üçün kifayət hesab olunur.
Müzakirələrə səbəb olan əsas məqam isə Bakıda icra hakimiyyəti başçısının dörd, Gəncə və Sumqayıtda isə beş müavininin olmasıdır. İlk baxışda ölkənin ən böyük şəhəri olan Bakının bu baxımdan geri qalması təəccüb doğura bilər. Lakin burada əsas rol oynayan amil şəhərin ölçüsü deyil, idarəetmə modelidir. Bakı şəhərində 12 rayon icra hakimiyyətinin mövcudluğu səlahiyyətlərin əhəmiyyətli hissəsinin rayon səviyyəsində icra olunmasına imkan verir. Nəticədə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətində funksiyaların bir qismi mərkəzdən kənarlaşdırılır və əlavə müavin ehtiyacı yaranmır.
Gəncə və Sumqayıt isə respublika əhəmiyyətli şəhərlər olmaqla yanaşı, daxilində ayrıca rayon icra hakimiyyətlərinə malik deyil. Bu şəhərlərdə sosial-iqtisadi inkişaf, sənaye, infrastruktur, tikinti, kommunal xidmətlər və ictimai-siyasi məsələlər birbaşa şəhər icra hakimiyyəti tərəfindən idarə olunur. Bütün bu sahələrin mərkəzləşmiş şəkildə idarə edilməsi rəhbərliyin üzərinə daha böyük təşkilati yük qoyur və nəticədə əlavə müavin postlarının yaradılması zəruri olur.
Bundan başqa, şəhərin iqtisadi profili və strateji əhəmiyyəti də mühüm rol oynayır. Sumqayıt iri sənaye mərkəzi kimi çoxsaylı istehsal müəssisələrinə və kompleks infrastruktur şəbəkəsinə malikdir. Gəncə isə regionun əsas iqtisadi, mədəni və nəqliyyat mərkəzlərindən biri hesab olunur. Bu şəhərlərdə investisiya layihələrinin çoxluğu, sənaye və xidmət sektorlarının genişliyi idarəetmədə əlavə koordinasiya tələb edir.
Beləliklə, icra hakimiyyəti başçılarının müavinlərinin sayı nə subyektiv yanaşma, nə də sadəcə əhali sayına əsaslanır. Bu, Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənmiş nümunəvi struktura uyğun olaraq inzibati bölgünün xüsusiyyətləri, idarə olunan sahələrin həcmi, iqtisadi yük və funksional məsuliyyətlər nəzərə alınmaqla müəyyən edilir. Bakıda dörd, Gəncə və Sumqayıtda isə beş müavinin olması fərqli şəhərlər üçün fərqli idarəetmə ehtiyaclarının məntiqi nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
