Azər Həsrət: "Enində-sonunda bu dəhliz açılacaq"
Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Koçaryan çıxış edərək bildirib ki, TRIPP layihəsi (Trump Route for International Peace and Prosperity) hazırda ciddi sual altındadır.
Onun fikrincə, İran ətrafında baş verən müharibə və gərginlik bu layihə ilə bağlı daha çox qeyri-müəyyənlik yaradıb. O qeyd edir ki, İran öz gücünü göstərib və dövlət maraqları uğrunda mübarizəyə hazır olduğunu nümayiş etdirib.
Koçəryan əlavə edib ki, hakimiyyətin seçki kampaniyasında əsas vurğu olan TRIPP layihəsi artıq aktuallığını itirir və bu mövzuda ciddi, məzmunlu müzakirələr aparılmır. Onun sözlərinə görə, bu layihə üzərində qurulan siyasi xətt zəifləyib.
Qısaca desək, məqalənin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, regional gərginliklər (xüsusilə İranla bağlı vəziyyət) TRIPP layihəsinin gələcəyini qeyri-müəyyən edib və bu layihəyə siyasi inam azalıb.
Əslində bu mühariə İranı zəiflətməklə layihənin reallaşmasını asanlaşdirmırmı? İran-ABŞ müharibəsi TRİPP-ə necə təsir edib?
Robert Koçaryanın dediyi kimi məsələ bir qədər daha mürəkkəbdir və sadəcə “İran zəifləyərsə, layihə asanlaşar” kimi düz xətt üzrə işləmir.
Nəzəri baxımdan belə görünə bilər ki, İran zəifləsə, onun təsir imkanları azalacaq və regionda alternativ nəqliyyat və iqtisadi layihələr üçün (məsələn, TRIPP kimi) daha çox boşluq yaranacaq. Amma reallıqda müharibə və ya ciddi hərbi gərginliklər adətən sabitlik yaratmır, əksinə, qeyri-müəyyənliyi artırır.
Birincisi, böyük güclər arasında qarşıdurma - xüsusilə ABŞ ilə İran arasında gərginlik regionu riskli zona kimi göstərir. Bu isə investorları, beynəlxalq şirkətləri və tərəfdaş ölkələri ehtiyatlı davranmağa vadar edir. Belə layihələr isə sabitlik, uzunmüddətli planlama və təhlükəsiz marşrutlar tələb edir.
İkincisi, İran zəifləsə belə, bu avtomatik olaraq sabitlik demək deyil. Əksinə, daxili qarışıqlıq, sərhəd problemləri və ya regional güclərin rəqabətinin artması mümkündür. Bu isə nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyini sual altına qoyur. Layihənin işləməsi üçün isə marşrut boyunca proqnozlaşdırılan və təhlükəsiz mühit lazımdır.
Üçüncüsü, belə münaqişələr geosiyasi balansı dəyişir. Digər regional oyunçular - məsələn, Rusiya, Türkiyə və ya Çin daha aktiv rol almağa çalışa bilər. Bu da layihənin ilkin konsepsiyasını dəyişə və ya onu siyasi rəqabət obyektinə çevirə bilər.
Nəticədə, İranın zəifləməsi nəzəri olaraq bəzi maneələri azalda bilər, amma müharibə şəraiti ümumilikdə TRIPP kimi layihələr üçün daha çox risk, qeyri-müəyyənlik və gecikmə yaradır. Yəni qısaca: zəifləmə yox, sabitlik belə layihələrin əsas şərtidir.
Siyasi şərhçi Azər Həsrət "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, burada ilk növbədə Moskvanın təsiri hiss olunur və Ermənistan seçki ərəfəsindədir. Onun sözlərinə görə, Nikol Paşinyan Moskvaya loyal münasibətdə olan seçici elektoratın səslərinə də ehtiyac duyur və bu səbəbdən müəyyən siyasi manevrlər edir.
Şərhçi qeyd edir ki, həm Azərbaycan, həm də Ermənistan üçün Zəngəzur dəhlizi vacibdir və Paşinyan bir ölkə lideri kimi bu dəhlizin tikilməsində maraqlıdır. Sadəcə olaraq, mövcud şəraitdə o, Moskvaya səfərindən sonra Kremlin də mövqeyini nəzərə aldığını göstərməyə çalışır. Bu baxımdan, TRIPP layihəsi və ya Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı ciddi narahatlıq üçün əsas yoxdur.
Azər Həsrət hesab edir ki, nəticə etibarilə bu dəhliz açılacaq və hətta, 2028-ci il real tarix kimi görünür. O əlavə edir ki, əvvəllər bu dəhlizin Azərbaycan tərəfindən tikilə biləcəyini düşünürdü və bu halda idarəetmədə də Azərbaycan ön planda olardı. Hazırda isə dəhlizin ABŞ tərəfindən tikilməsi ilə bağlı fikirlər daha real görünür, lakin Azərbaycanın da bu prosesə cəlb olunması mümkündür.
Ümumilikdə, onun fikrincə, ən optimal variant dəhlizin tikintisinin Azərbaycana həvalə edilməsi olardı. Çünki Azərbaycanın bu cür iri infrastruktur layihələrini qısa müddətdə həyata keçirmək potensialı var. Ermənistanın imkanları daha məhduddur, lakin ABŞ üçün də belə bir layihənin icrası çətin deyil.
Sonda o vurğulayır ki, İran ətrafında yaranmış gərginlik Paşinyana sadəcə seçkiqabağı dövrdə siyasi manevr imkanı yaradıb və o, da bundan istifadə edir.
Dəniz NƏSİRLİ
