Neft bazarında cərəyan edən proseslər istehsalçı ölkələrin “qara qızıl”dan daha çox gəlir əldə edəcəyini nümayiş etdirir. Bu sıraya Azərbaycan da aiddir. Məsələ burasındadır ki, kağız üzərində neft qiymətləri ilə fiziki neft tədarükünün faktiki qiyməti arasındakı fərq qlobal miqyasda artır. Neft fyuçersləri bir barel üçün 95-96 dollar arasında ticarət edilsə də, alıcılar reallıqda 130-150 dollar ödəməyə hazırdırlar. Hətta bu qiymətlərdə belə, yanacaq çatışmazlığı davam edir və bu da yeni bir reallıq yaradır: aviaşirkətlər yanacaq çatışmazlığı ilə üzləşir və Asiyadakı fermerlər məhsullarını yığa bilmirlər ki, bu da əsas qida olan düyünün qiymətinin kəskin artmasına səbəb olur.
ABŞ prezidenti Donald Trampın İranla müharibənin sona çatması perspektivləri ilə bağlı açıqlamaları neft qiymətlərindəki gündəlik dalğalanmalardan qazanc əldə etməyə çalışan fond bazarı spekulyantları tərəfindən dərhal qəbul edilir. "Wealth Club”un baş investisiya strateqi Suzanne Streeter bildirib: “İran münaqişəsinin danışıqlar yolu ilə həllinə ümidlərdən qaynaqlanan nikbinlik tədricən azalır. Bu həftə bir irəliləyiş baş versə və Hörmüz boğazı nisbətən tez açılsa belə, neft və qazdan gübrələrə və heliuma qədər bir sıra əsas malların təchizatındakı fasilələri həll etmək üçün xeyli vaxt lazım olacaq”. Həqiqətən də, Yaxın Şərqdə neft hasilatı və emalı gücü artıq qismən məhv edilib. Qlobal iqtisadiyyat hazırda uzun müddət davam edən enerji çatışmazlığı dövrünə uyğunlaşır, mal və xidmətlərin tədarükünü azaldır və son istehlakçılar üçün qiymətləri qaldırır. Avropada təcili satış üçün nəzərdə tutulmuş bir barel xam neftin qiyməti bu həftənin əvvəlində rekord həddə - 150 dollara çatdı. Asiyada düyü qiymətləri yanacaq və gübrə qiymətlərinin artması səbəbindən iki ildən çox müddətdə ən yüksək səviyyəyə yüksəlib. “Bloomberg”in məlumatına görə, bəzi Tayland fermerləri yeni qiymət mühiti səbəbindən məhsullarını yığmaqdan imtina ediblər. Taylandın ağ düyüsünün qiyməti bir həftə ərzində 10% artıb. Lakin bu, artan istehsal xərclərinin bazara təsir göstərməyə başladığının yalnız ilkin əlamətidir. İsrail-Amerikanın İrana qarşı təcavüzündən əvvəl düyü qiymətləri uzun müddətdir ki, aşağı düşmə meylində idi və on ildən çoxdur ki, ən aşağı səviyyələrinə yaxın idi.”Rabobank”ın baş əmtəə analitiki Oskar Çakra bildirib ki, Taylanddakı bəzi fermerlər düyü becərilməsini dayandırıblar, çünki onların mənfəəti sadəcə artan xərcləri ödəyə bilmir. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına görə, Tayland dünyanın üçüncü ən böyük ixracatçısıdır. Ölkədəki fermerlər, regiondakı digər fermerlərlə birlikdə, hazırda mövsümdənkənar məhsulu yığır və may ayında başlanması planlaşdırılan əsas məhsul əkininə hazırlaşırlar. Asiyada fermerlər məhsullarını yığmaqdan imtina edərkən, Avropadakı aviaşirkətlər sərnişin baqajını və ya müşayiət olunan yükü daşımaqdan imtina edirlər. Yanacaq böhranı səbəbindən aviaşirkətlər bəzən sərnişin baqajını və kommersiya yükünü uçuş hava limanlarında qoymağa məcbur olurlar.
Təyyarənin çəkisinin artması təbii olaraq yanacaq sərfiyyatının artmasına səbəb olur: hər əlavə tonun daşınması üçün 3-4% daha çox reaktiv yanacaq tələb olunur. Nəticədə, təxminən 3,5 saat davam edən uçuşda əlavə çəkini daşımaq üçün təxminən 1 ton yanacaq sərf olunur. Bundan əlavə, tarazlığı qorumaq üçün aviaşirkətlər bəzi oturacaqları boş qoymağa və ya satış üçün bağlamağa məcbur olurlar. Amerika bankı “JPMorgan” cari maliyyə ili üçün Avropa aviaşirkətlərinin mənfəət proqnozlarını orta hesabla 23% azaldıb. ABŞ Energetika Nazirliyi isə xəbərdarlıq edib ki, Yaxın Şərq münaqişəsi apreldə bitsə belə, neft və neft məhsulları tədarükünün normallaşdırılması 2026-cı ilin sonuna qədər mümkün deyil.
Məhz belə bir vaxtda ABŞ Mərkəz Komandanlığı bildirir ki, Hörmüz boğazının blokadası dövründə İran limanlarından bircə gəmi də çıxa bilməyib, altı gəmi geri qaytarılıb. ABŞ blokadası əsasən, İran limanlarına daxil olan və çıxan gəmiləri hədəf alıb. Hörmüz boğazı getdikcə neft üçün strateji keçid nöqtəsi olmaqdan çıxır, iqtisadi təzyiq, hərbi risk və geosiyasi ambisiyaların kəsişdiyi bir məkana çevrilir. Bu isə gələcək proseslər üçün ciddi nəticələr vəd edir. Bunu ABŞ-dakı “New Lines” Strategiya və Siyasət İnstitutunda xüsusi təşəbbüslər üzrə direktor olan Əzim İbrahim sasən Çin gəmilərinin blokadanı yararaq keçməsinə diqqət çəkərək məhdudiyyətlərin nə dərəcədə real blokada olması barədə suallar yaratdığını vurğulayır. ABŞ-ın təzyiqlərinin real güzəştlərlə nəticələnmə ehtimalına dair sualı isə təhlilçi belə cavablandırıb: “Bu, əsas problemlərdən biridir. Bu münaqişənin taleyini daha çox ziyan vuran deyil, daha çox dözən həll edəcək. ABŞ hərbi güc baxımından üstündür, amma İran da ağrıya daha uzun müddət dözə bildiyini dəfələrlə sübut edib. İran-İraq müharibəsi zamanı İran böyük itkilər verdi, kimyəvi hücumlara məruz qaldı, ancaq təslim olmadı. Tehran üçün bu, ölüm-dirim savaşıdır. Güzəştə getmək rejimin sonu olar. İran liderləri Birləşmiş Ştatların Vyetnamda, Əfqanıstandakı təcrübəsini yaxşı öyrəniblər. Hər iki halda ABŞ döyüş meydanında uğur qazansa da, sonucda geri çəkilmək məcburiyyətində qalıb. Tehran inanır ki, Vaşinqtonun uzunmüddətli qarşıdurmaya səbri çatmayacaq. Beləliklə, İran, çox güman, sonadək dözəcək. Onun siyasi sistemi onilliklər ərzində məhz belə təzyiqlərə tab gətirmək üçün qurulub”. Ekspert blokadanın iflasa uğrayacağını deyir. Onun fikrincə, xüsusilə böyük güclərin dəstəklədiyi gəmilər Hörmüz boğazını keçməyə davam edəcək. Sonucda ABŞ hansısa formada qələbəsini elan edərək geri çəkilə bilər: “Amma bunun uzunmüddətli nəticələri ciddi ola bilər. İran Hörmüz boğazını hərbləşdirib. Bu isə Tehrana boğazdan keçidi pullu etmək imkanı yaradır”. Digər yandan, sanksiyaların tətbiqində də dəyişiklik var. Sanksiya altında olan İran və Rusiya nefti təchizatı sabitləşdirmək üçün bazarlara qayıdır. Təhlilçinin fikrincə, ən çox narahatlıq doğuran məqam isə İranın çıxara biləcəyi strateji dərsdir: “Keçmiş ali rəhbər Əli Xamenei öldürülüb, onun nüvə silahlarına qoyduğu dini qadağa daha məcburi deyil. Tehran belə nəticəyə gələ bilər ki, gələcək münaqişələrin qarşısını almağın yeganə yolu nüvə baxımından çəkindirməkdir. Bu isə bütün beynəlxalq oyunçuların maraqlarına zidd olardı”. Bütün bunlar İran ətrafında ziddiyyətin davam edəcəyini, belə vəziyyətin öz növbəsində neft qiymətlərinə təsirini davam etdirəcəyini gözləyir. Bu halda Azərbaycan neft qiymətlərinin yüksəlişindən daha çox qazanc əldə etsə də, idxal məhsullarına çəkdiyi xərci artırmalı olacaq.
Ramil QULİYEV
