Tofiq Abbasov: "Amerika öz dünya hegemonluğu statusu ilə vidalaşmaq istəmir"
Çin Hörmüzün blokadasını təhlükəli və məsuliyyıtsizlik adlandırıb. Bu nə deməkdir, yəni Cin artıq boy göstərməyə başlayıb? Çin bu cür açıqlamalar verəndə əsas narahatlığı enerji təhlükəsizliyi və qlobal ticarətin sabitliyidir. Hörmüz boğazı dünyanın ən kritik enerji keçidlərindən biridir və qlobal neft tədarükünün böyük hissəsi buradan keçir.
Çin Hörmüzün blokadasını təhlükəli və məsuliyyıtsizlik adlandırıb. Bu nə deməkdir, yəni Cin artıq boy göstərməyə başlayıb?
Çin bu cür açıqlamalar verəndə əsas narahatlığı enerji təhlükəsizliyi və qlobal ticarətin sabitliyidir. Hörmüz boğazı dünyanın ən kritik enerji keçidlərindən biridir və qlobal neft tədarükünün böyük hissəsi buradan keçir.
Blokada ehtimalını “təhlükəli və məsuliyyətsiz” adlandırmaqla Çin demək istəyir ki, belə addım təkcə region ölkələrinə yox, bütün dünyaya ciddi iqtisadi zərbə vura bilər. Neft qiymətləri kəskin arta, ticarət yolları pozula və beynəlxalq gərginlik daha da yüksələ bilər.
Çin, xüsusilə Yaxın Şərqdən enerji idxalına çox bağlıdır, buna görə də boğazın açıq qalması onun üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Pekin, adətən belə vəziyyətlərdə hərbi eskalasiya əvəzinə diplomatik həll yollarını dəstəkləyir və tərəfləri təmkinə çağırır.
Yəni bu bəyanat həm qlobal iqtisadi sabitlik mesajıdır, həm də Çinin öz maraqlarını qorumaq üçün riskli addımlara qarşı çıxmasıdır.
Məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında politoloq Tofiq Abbasov bildirib ki, ABŞ administrasiyasının Avrasiya məkanında yeritdiyi siyasətin kökündə “Çin səddini aşmaq” məqsədi dayanır: “Ona görə də hazırda ABŞ tərəfindən Venesuela və İranın, gələcəkdə isə Nigeriyanın hədəfə alınmasının səbəbi heç kimə sirr deyil. Bütün bunlar məhz Çinin iqtisadi inkişafının qarşısını almaq məqsədilə həyata keçirilir. Burada elə də dərin fəlsəfə yoxdur, sadəcə olaraq Amerika öz dünya hegemonluğu statusu ilə vidalaşmaq istəmir. Amma Çinin inkişaf trendləri göstərir ki, artıq yavaş-yavaş dünya liderliyində yerdəyişmə baş verəcək. Bu qaçılmazdır - Çin birinci, ABŞ isə ikinci yerə keçəcək. Ona görə də Vaşinqton ciddi şəkildə çalışır ki, yuanın dünya valyutasına çevrilməsinin qarşısını alsın. Çünki İranda yuan artıq çoxdan hesablaşma valyutasına çevrilib. Bununla İran ABŞ-ın dollar bazarını sarsıtmağa çalışır.
Eyni zamanda Çin görür ki, Venesuelanın nefti onun əlindən alınıb, indi isə İran məsələsi gündəmdədir. Çinin əsas üstünlüyü ondan ibarət idi ki, Venesuela, İran və Nigeriya ona güzəştli qiymətlə neft satırdı və bu da onun iqtisadi inkişafının əsas təminatlarından biri idi. Məhz Çinin ÜDM artımını cilovlamaq üçün ABŞ Oman, Ərəbistan, Qırmızı dəniz və Fars körfəzi bölgəsində təsir imkanlarını genişləndirir. Düzdür, hazırda tam blokada mümkün deyil. Əslində İranın da, Çinin də, Səudiyyə Ərəbistanının da tankerləri bu boğazlardan keçə bilir. ABŞ da anlayır ki, istənilən silahlı qarşıdurma Çinin açıq şəkildə prosesə müdaxilə etməsinə səbəb ola bilər.
Hazırda Çin əlindən gələni edir ki, İran məğlubiyyətdən qaçsın. İranın özünün də texniki, texnoloji və resurs baxımından ciddi imkanları var. Buna baxmayaraq, Amerika güclü dövlətdir və imkanları olduqca genişdir. Ona görə də İranın bu qarşıdurmada geri düşməməsi üçün Çin müttəfiqinə həm siyasi, həm də siyasi-mənəvi dəstək verir".
Ekspertin fikrincə, hazırda mübarizə maliyyə bazarlarında da davam edir. London və Vaşinqton maliyyə məktəblərinin təsiri bu sahədə daha güclüdür: "Onlar çalışırlar ki, neft qiymətlərindən səhmlərin kotirovkalarına qədər bütün sahələrdə mövqelərini qoruyub saxlasınlar və qarşı tərəfə maksimum zərbə vursunlar. Artıq tərəflər müəyyən qruplara bölünüb, amma prosesin kimin xeyrinə bitəcəyi hələ dəqiq bəlli deyil və proqnoz vermək çətindir.
Lakin İranın tərəfində olan qüvvələr - Çin, Rusiya, Şimali Koreya və bəzi ərəb ölkələri, məsələn, Qətər - hələlik müəyyən üstün mövqeyə malikdir. Məsələn, artıq Qətərdən belə təkliflər səslənir ki, İranla münasibətlərə yenidən baxmaq və onları normallaşdırmaq lazımdır. Çünki Amerika uzaqdadır, amma İran regiondadır və qonşuluq amili nəzərə alınmalıdır. İranın özünün də təkliflərindən biri ondan ibarətdir ki, Amerika bölgədən tamamilə getsin və regional ölkələr münasibətləri öz aralarında tənzimləsinlər.
ABŞ-ın İsraili güclü şəkildə dəstəkləməsi ərəb ölkələrinin siyasi elitalarını düşündürür və onlar hesab edirlər ki, Vaşinqton bir çox “qırmızı xətləri” artıq keçib. Hazırda beynəlxalq diplomatik dairələrdə bekə bir lətifə gəzir ki, ABŞ-ın ən uğursuz prezidenti Benyamin Netanyahu imiş".
Dəniz NƏSİRLİ
