Birləşmiş Ştatların Senatında prezident Donald Trumpın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş qətnamənin qəbul olunmaması ABŞ-ın daxili siyasi sistemində həm institusional, həm də siyasi ziddiyyətlərin açıq şəkildə mövcud olduğunu göstərir. 52 səsə qarşı 47 səs fərqi doğrudan da ciddi fikir ayrılığının göstəricisidir, lakin bu rəqəmləri sadələşdirərək “cəmi bir neçə səs hər şeyi dəyişə bilər” kimi şərh etmək hüquqi və siyasi reallığı tam əks etdirmir.
ABŞ-da hərbi qərarların qəbul olunması və ya məhdudlaşdırılması çoxpilləli və mürəkkəb qanunvericilik mexanizmi ilə tənzimlənir. Bu baxımdan əsas sənədlərdən biri Hərbi Səlahiyyətlər Haqqında qanun (1973-cü il tarixli "War Powers Resolution") hesab olunur. Həmin qanuna əsasən, prezident hərbi qüvvələri təcili vəziyyətlərdə Konqresin əvvəlcədən icazəsi olmadan istifadə edə bilər, lakin bu halda 48 saat ərzində Konqresə rəsmi məlumat verməlidir. Daha vacib məqam isə ondan ibarətdir ki, əgər Konqres bu əməliyyatlara açıq icazə verməzsə, 60 gün ərzində hərbi fəaliyyətlər dayandırılmalıdır. Bu müddət əlavə 30 gün də uzadıla bilər, lakin bundan sonra hüquqi əsas olmadan əməliyyatların davam etdirilməsi mübahisəli sayılır.
Bununla belə, praktiki siyasətdə bu qanunun tətbiqi həmişə birmənalı olmayıb. ABŞ prezidentləri, o cümlədən Donald Trump, tez-tez hərbi əməliyyatları “məhdud miqyaslı” və ya “milli təhlükəsizlik tədbiri” kimi təqdim edərək Konqresin formal icazəsi olmadan da fəaliyyətlərini davam etdiriblər. Bu isə qanunun interpretasiyası ətrafında davamlı siyasi mübahisələr yaradır.
Senatda qəbul olunmayan qətnamə əslində hüquqi baxımdan məcburedici qərar deyil, daha çox siyasi təzyiq aləti kimi çıxış edir. Hətta, belə bir sənəd Senatda qəbul olunsaydı belə, onun qüvvəyə minməsi üçün ABŞ Nümayəndələr Palatası tərəfindən də təsdiqlənməsi tələb olunacaqdı. Bundan sonra sənəd prezidentin imzasına göndərilir. Prezident isə onu veto edə bilər. Bu halda isə Konqresin hər iki palatasında üçdə iki (yəni təxminən 67 senator və 290-dan çox nümayəndə) səs toplanmalıdır ki, veto aradan qaldırılsın. Bu isə mövcud siyasi balans şəraitində olduqca çətin görünür.
Məhz bu səbəbdən 52/47 kimi nisbətən yaxın səs fərqi siyasi mesaj baxımından əhəmiyyətli olsa da, hüquqi nəticə baxımından həlledici deyil. Bu rəqəmlər göstərir ki, Senatda müəyyən narazılıq var və bəzi respublikaçı senatorlar belə mövqelərini dəyişə bilər. Lakin bu dəyişikliklərin baş verməsi üçün ciddi siyasi səbəblər - seçici təzyiqi, yeni kəşfiyyat məlumatları, hərbi itkilərin artması və ya beynəlxalq vəziyyətin kəskin dəyişməsi kimi faktorlar lazımdır.
Digər mühüm məqam isə ABŞ-da hakimiyyət bölgüsü prinsipidir. ABŞ Konqresi və prezident arasında balans sistemi elə qurulub ki, hər iki tərəf bir-birini məhdudlaşdıra bilsin, amma eyni zamanda tam bloklaya bilməsin. Bu sistem sürətli qərar qəbulunu çətinləşdirir, lakin eyni zamanda tələsik və riskli addımların qarşısını almağa xidmət edir.
“Dərin dövlət” kimi yanaşmalar isə daha çox siyasi ritorika və ya ictimai diskursda istifadə olunan anlayışlardır. ABŞ-ın real qərarvermə mexanizmi institusional çərçivədə - seçilmiş nümayəndələr, komitələr, açıq dinləmələr və hüquqi prosedurlar vasitəsilə həyata keçirilir. Burada fərqli maraq qrupları, lobbilər və ictimai rəy təsir göstərsə də, qərarlar nəticə etibarilə formal mexanizmlər çərçivəsində qəbul olunur.
Nəticə olaraq, Senatda səslərin yaxın olması ABŞ daxilində İran siyasəti ilə bağlı ciddi fikir ayrılığının mövcudluğunu göstərir və bu, gələcəkdə siyasi kursun dəyişməsi ehtimalını tam istisna etmir. Lakin bu dəyişikliklərin baş verməsi "cəmi bir neçə səs" qədər sadə məsələ deyil. Bu proses hüquqi prosedurlar, institusional balans və siyasi reallıqların mürəkkəb qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır və zaman tələb edir.
Akif NƏSİRLİ
