Hörmüz boğazı ətrafında baş verən son hadisələr Yaxın Şərqdə onsuz da həssas olan geosiyasi balansı daha da gərginləşdirib. Bu su yolu qlobal enerji bazarı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki dünya üzrə ixrac olunan xam neftin və LNG-nin mühüm hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. Burada yaranan hər hansı risk dərhal neft qiymətlərində dalğalanmalara, sığorta xərclərinin artmasına və logistika zəncirində gecikmələrə səbəb olur ki, bu da öz növbəsində dünya iqtisadiyyatına birbaşa təsir göstərir.
Donald Trump tərəfindən İranla bağlı tətbiq edilən sərt tədbirlər, xüsusilə dəniz nəqliyyatına nəzarətin gücləndirilməsi faktiki olaraq blokada xarakterli vəziyyət yaradıb. Bu yanaşma formal olaraq təhlükəsizlik və sanksiyaların icrasına nəzarət kimi təqdim olunsa da, praktikada region ölkələri tərəfindən təzyiq aləti kimi qiymətləndirilir. ABŞ-ın bu addımı həm də onun Yaxın Şərqdəki hərbi və siyasi mövcudluğunu daha açıq şəkildə nümayiş etdirməsi kimi qəbul olunur.
Səudiyyə Ərəbistanı üçün bu vəziyyət xüsusilə həssasdır. Ölkə neft ixracının böyük hissəsini məhz bu marşrut vasitəsilə həyata keçirir və boğazda hər hansı məhdudiyyət onun iqtisadi təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid yaradır. Riyadın Vaşinqtona diplomatik kanallarla müraciət etməsi təkcə cari risklərin deyil, həm də uzunmüddətli strateji qeyri-müəyyənliyin göstəricisidir. Əslində bu, ABŞ-la ənənəvi müttəfiq münasibətlərinə baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanının regional sabitlik məsələsində daha müstəqil mövqe tutmağa çalışdığını da ortaya qoyur.
Məsələnin digər mühüm tərəfi isə İran faktorudur. Tehran bu addımları öz milli təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirir və cavab tədbirlərini gündəmdə saxlayır. İranın hərbi-dəniz imkanları və regiondakı qeyri-dövlət aktorları üzərində təsir rıçaqları nəzərə alınarsa, gərginliyin yalnız bir coğrafiya ilə məhdudlaşmayacağı aydın olur. Xüsusilə Bab el-Mandeb boğazı kimi alternativ strateji keçid nöqtələrində risklərin artması ehtimalı qlobal enerji təchizatında çoxşaxəli pozuntular yarada bilər. Bu isə artıq təkcə regional deyil, qlobal böhran ssenarisini gündəmə gətirir.
ABŞ administrasiyası rəsmi olaraq Hörmüz boğazının açıq saxlanıldığını və beynəlxalq ticarətin təhlükəsizliyinin qorunduğunu bəyan etsə də, reallıqda atılan addımların regionda güc balansını dəyişdirdiyi müşahidə olunur. Xüsusilə Böyük Britaniya və Fransa kimi ənənəvi müttəfiqlərin bu siyasəti açıq şəkildə və birmənalı dəstəkləməməsi Qərb daxilində də yanaşma fərqlərinin olduğunu göstərir. Bu, transatlantik münasibətlərdə enerji təhlükəsizliyi və Yaxın Şərq siyasəti ilə bağlı fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyini deməyə əsas verir.
Daha geniş kontekstdə isə proses böyük güclər arasında rəqabətin enerji marşrutları üzərindən aparıldığını göstərir. Çin kimi böyük enerji idxalçısı olan dövlətlər üçün bu cür risklər alternativ marşrutların inkişafını və enerji təhlükəsizliyi strategiyalarının yenidən nəzərdən keçirilməsini aktuallaşdırır. Eyni zamanda Rusiya kimi enerji ixracatçıları üçün isə qiymət artımları müəyyən iqtisadi dividendlər yarada bilər ki, bu da geosiyasi maraqların daha da mürəkkəbləşməsinə gətirib çıxarır.
Nəticə etibarilə, yaranmış vəziyyət sadəcə ABŞ və İran arasındakı qarşıdurma deyil, daha geniş geosiyasi maraqların toqquşmasıdır. Enerji təhlükəsizliyi, ticarət marşrutlarına nəzarət, regional təsir uğrunda mübarizə və böyük güclərin strateji hesablamaları bu prosesdə bir-birinə sıx şəkildə bağlıdır. Mövcud dinamika göstərir ki, tərəflər açıq hərbi qarşıdurmadan yayınmağa çalışsalar da, qarşılıqlı etimadsızlıq və risklərin artması gərginliyin daha ciddi mərhələyə keçməsi ehtimalını real saxlayır.
Akif NƏSİRLİ
