ABŞ Prezidenti Donald Trampın ittifaqdan çıxa biləcəyi barədə siqnallarından sonra Avropa ölkələri "ABŞ-sız müdafiə strukturu" üçün hazırlıqlara başlayıblar. Uzun müddətdir Amerikanın hərbi dəstəyinə fokuslanan Avropada, yeni strategiyaya əsasən nüvə təhlükəsizliyi, logistika və komandanlıq nəzarət mexanizmləri tamamilə yeni bir sistemə keçəcək.
“Wall Street Journal” qəzetinin Berlin və Brüsseldəki mənbələrə istinadən verdiyi iddialara görə, ABŞ-ın İranla müharibəni dəstəkləməyən müttəfiqlərini “qorxaq” adlandırmasından və NATO-nu “kağız pələng” kimi xarakterizə etməsindən sonra Avropa liderləri fövqəladə plan hazırlayıblar.
Bəzilərinin "Avropa NATO-su" adlandırdığı planlar üzərində işləyən rəsmilər, alyansın komandanlıq və nəzarət rollarına daha çox Avropa qoşunu daxil etməyi və ABŞ-ın hərbi mövcudluğunu öz hərbi qüvvələri ilə dəstəkləməyi hədəfləyirlər.
İştirakçıların fikrincə, Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) daxilində və ətrafında qeyri-rəsmi görüşlərdə və şam yeməklərində müzakirə edilən planlar mövcud ittifaqla rəqabət aparmaq üçün nəzərdə tutulmayıb. Avropa rəsmiləri ABŞ-ın Avropanı müdafiə etmək üçün müdaxilə etməyəcəyihalda Rusiyaya qarşı çəkindirmə, əməliyyat davamlılığı və nüvə etibarlılığını qorumağı hədəfləyirlər.
İlk dəfə ötən il gündəmə gətirirlən planlar, Avropanın ABŞ-ın etibarlılığı ilə bağlı narahatlıqlarının dərinliyini göstərir. Trampın NATO üzvü Danimarkadan Qrenlandiyanı ələ keçirmək təhdidindən sonra sürət qazanan bu plan, Avropanın ABŞ-ın İran müharibəsində dəstək çağırışlarının cavabsız qalması ilə ortaya çıxan gərginlikdən sonra daha da aktuallaşıb.
Fransanın uzun müddətdir müdafiə etdiyi "Avropa suverenliyi" fikrinə bu günə qədər müqavimət göstərən və Avropanın təhlükəsizliyi məsələsində ABŞ-ı dəstəkləyən Berlin artıq Avropanın öz ordusu və müdafiə sistemlərini qurması üçün hərəkətverici qüvvəyə çevrilib. Almaniya kansleri Fridrix Merts Trampın müttəfiqlik əlaqələrinə sadiq qalmayacağı və Ukraynadan imtina etməyə hazır olduğu qənaətinə gəlib və tarixi bir dəyişikliyə gedib.
NATO-nun bütün strukturu, logistika və kəşfiyyatdan tutmuş alyansın ən yüksək hərbi komandanlığına qədər, demək olar ki, hər səviyyədə Amerika liderliyinə əsaslanır. Alyansın baş katibi Mark Rutte bu yaxınlarda bildirib ki, alyans "daha çox Avropa rəhbərliyində" olacaq.
Son günlərdə Tramp Avropa müttəfiqlərini "qorxaq" adlandırıb və NATO-nu "kağız pələng" adlandırıb. O, deyib ki, "Putin də bunu bilir". Tramp müttəfiqlərinin İrana hücumları dəstəkləməkdən imtina etməsindən sonra NATO-dan çıxmaqla hədələyib və vəziyyətin "yenidən nəzərdən keçirilə bilməyəcəyi" nöqtəyə çatdığını bildirib. Trampın NATO üzvü Danimarkaya məxsus Qrenlandiyanı ələ keçirmək təhdidi də müttəfiqlər arasında "etibarlı müttəfiq" anlayışını tamamilə məhv edib. "Həqiqəti bilmək istəyirsinizsə, hər şey Qrenlandiyadan başladı. Biz Qrenlandiyanı istəyirik, onu bizə vermirlər. Mən də "Yaxşı yol, sağ ol" dedim" - deyə Tramp bildirib.
Alyansdan çıxmaq üçün Konqresin təsdiqinə ehtiyacı olsa da, baş komandan kimi Tramp səlahiyyətlərindən istifadə edərək qoşunları Avropadan çıxara və ya maliyyə dəstəyini kəsə bilər.
Finlandiya Prezidenti Aleksandr Stubb isə prosesin dönməz bir nöqtəyə çatdığını bildirib: "Yükün ABŞ-dan Avropaya keçməsi artıq reallıqdır və biz bunu idarə etməyə məcburuq".
Qeyd edilirki, hazırlanmış ehtiyat planı Avropanın ən zəif nöqtələrinə - kəşfiyyat və nüvə hücumlarının qarşısının alınmasına yönəlib. ABŞ peyklərinin və raket xəbərdarlıq sistemlərinin əvəzlənməsinin qısa müddətdə mümkün olmadığı məlum olsa da, Fransa və Britaniyaya təzyiq artır. Sızdırılan məlumatlar göstərir ki, Baş nazir Merz və Fransa prezidenti Makron Fransanın nüvə çətirinin Almaniyanı da əhatə edəcək şəkildə genişləndirmək üçün gizli danışıqlara başlayıblar.
Almaniyanın liderliyi ilə həyata keçirilən bu təşəbbüs Böyük Britaniya, Fransa, Polşa və Skandinaviya ölkələri tərəfindən tam dəstəklənir. "Könüllü Koalisiya" adlandırılan qrup, ABŞ zabitləri geri çəkiləcəyi təqdirdə hava hücumundan müdafiəni, logistika şəbəkələri və genişmiqyaslı hərbi təlimləri kimin idarə edəcəyi ilə bağlı məsələləri həll etməyə çalışır.
NATO daxilində bir çox yüksək vəzifələr tutmuş təqaüddə olan ABŞ admiralı Ceyms Foqqo Avropa NATO-sunun yaradılmasını mümkün sayır: "Düşünürəm ki, onların potensialı var. Onların müəyyən avadanlıqları var, lakin daha sürətli investisiya qoymalı və imkanlarını təkmilləşdirməlidirlər”.
Tahir TAĞIYEV
