Bəhruz Quliyev: "Bu transformasiya düzgün idarə olunarsa, transatlantik birliyin daha dayanıqlı və effektiv modelə keçidi təmin oluna bilər"
Kanada, NATO və Avropa ölkələrinin Ukraynaya hərbi dəstəyinin artması yalnız regional təhlükəsizlik siyasətinin deyil, eyni zamanda Qərb dünyasının strateji koordinasiyasının da mühüm göstəricisidir. Bu proses təkcə Ukraynaya yardım kimi deyil, həm də beynəlxalq güc balansının yenidən formalaşması kontekstində qiymətləndirilir.
Müasir mərhələdə NATO daxilində Ukraynaya dəstəyin daha sistemli və koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməsi diqqət çəkir. Əvvəllər yardım daha çox ayrı-ayrı ölkələrin fərdi qərarları ilə həyata keçirilirdisə, hazırda bu proses daha institusional xarakter alır. Silah, sursat, hava hücumundan müdafiə sistemləri və digər hərbi texnikanın təmin edilməsi üzrə ortaq planlaşdırma mexanizmləri formalaşır. Bu isə həm logistik səmərəliliyi artırır, həm də yardımın davamlılığını təmin edir. Xüsusilə hava hücumundan müdafiə sistemlərinə olan diqqət, müharibənin gedişində dəyişən taktiki ehtiyacların nəticəsidir və Ukraynanın müdafiə qabiliyyətinin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib.
Kanadanın bu prosesdə rolu təkcə hərbi yardım ilə məhdudlaşmır. Ölkə həm maliyyə dəstəyi, həm də hərbi personalın təlimi istiqamətində aktiv iştirak edir. Bu, Kanadanın NATO daxilində öz rolunu gücləndirməsi və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinə daha dərin inteqrasiya olunması kimi də qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda bu siyasət Kanadanın beynəlxalq arenada etibarlı tərəfdaş imicini möhkəmləndirir və Qərb blokunun ümumi strategiyasına uyğunluğunu nümayiş etdirir.
Avropa ölkələrinin Ukraynaya yardımı isə daha geniş və çoxşaxəlidir. Avropa İttifaqı və ayrı-ayrı dövlətlər həm hərbi texnika, həm də iqtisadi və humanitar dəstək vasitəsilə Ukraynanın dayanıqlığını gücləndirməyə çalışır. Bu dəstək yalnız mövcud hərbi vəziyyətlə bağlı deyil, həm də Ukraynanın uzunmüddətli müdafiə potensialının formalaşdırılmasına yönəlib. Avropa ölkələrinin müdafiə sənayesinin aktivləşməsi və hərbi istehsal gücünün artırılması da bu prosesin bir hissəsidir. Bu, eyni zamanda Avropanın öz təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən nəzərdən keçirməsinə səbəb olur.
Bu yardımın əsas strateji məqsədi Ukraynanın cəbhədə müqavimət qabiliyyətini artırmaqla yanaşı, Avropada təhlükəsizlik balansını qorumaqdır. Qərb ölkələri üçün Ukrayna münaqişəsi təkcə regional müharibə deyil, həm də beynəlxalq hüquq, sərhədlərin toxunulmazlığı və təhlükəsizlik prinsiplərinin sınaq meydanı kimi qəbul edilir. Buna görə də yardım paketləri həm müdafiə xarakteri daşıyır, həm də siyasi mesaj funksiyasını yerinə yetirir.
ABŞ ilə münasibətlər kontekstində isə bu proses daha mürəkkəb, lakin əsasən stabil xarakter daşıyır. ABŞ NATO daxilində lider rolunu saxladığı üçün Avropa və Kanada tərəfindən edilən əlavə yardımlar Vaşinqton üçün ümumilikdə müsbət inkişaf kimi qəbul edilir. Bu, uzun müddətdir davam edən “məsuliyyətin bölüşdürülməsi” debatına cavab kimi çıxış edir. ABŞ-nin əsas tələblərindən biri NATO üzvlərinin müdafiə xərclərini artırması və daha çox öhdəlik götürməsidir, bu baxımdan yeni yardım paketləri həmin xəttə uyğundur.
Bununla yanaşı, Avropanın və Kanadanın daha aktiv rol oynaması ABŞ daxilindəki siyasi müzakirələrə də təsir göstərir. Xarici yardım siyasəti ABŞ-da bəzən daxili siyasi debatların mövzusuna çevrildiyi üçün müttəfiqlərin daha çox məsuliyyət götürməsi Vaşinqton üzərindəki təzyiqi müəyyən qədər balanslaşdırır. Bu vəziyyət ABŞ-nin həm daxili, həm də xarici siyasətində daha çevik mövqe tutmasına imkan yaradır.
NATO daxilində isə bu dinamika ümumi birliyi gücləndirən faktor kimi çıxış edir. Müxtəlif ölkələrin fərqli səviyyədə iştirak etməsinə baxmayaraq, Ukrayna məsələsində strateji məqsədlər əsasən ortaqdır. Bununla belə, yardımın həcmi, silahların növü və diplomatik yanaşmalarla bağlı müəyyən fikir ayrılıqları mövcuddur. Bu fərqliliklər isə ittifaqın parçalanmasına səbəb olmur, əksinə qərarvermə prosesində daha geniş məsləhətləşmə mexanizmlərini gücləndirir.
Nəticə etibarilə, Kanada, NATO və Avropa ölkələrinin Ukraynaya hərbi yardımının artması çoxsahəli geosiyasi nəticələr doğurur. Bu proses Ukraynanın müdafiə qabiliyyətini gücləndirməklə yanaşı, Qərb ittifaqının daxili koordinasiyasını möhkəmləndirir və ABŞ ilə münasibətlərdə əsasən əməkdaşlığa əsaslanan balanslı bir struktur yaradır. Eyni zamanda bu dinamika beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin daha gərgin, lakin daha qarşılıqlı asılı bir mərhələyə keçdiyini göstərir.
"Qərb dünyasının aparıcı aktorları olan NATO, Kanada və Avropa ölkələrinin Ukraynaya genişmiqyaslı hərbi yardım vədləri beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Bu addımlar formal olaraq ABŞ-ın strateji xətti ilə uzlaşsa da, mahiyyət etibarilə Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında daha müstəqil rol oynamaq niyyətinin gücləndiyini ortaya qoyur", - bunları məsələyə münasibət bildirən "SƏS" qəzetinin baş redaktoru Bəhruz Quliyev "Bakı-Xəbər" qəzetinə deyib.
Siyasi şərhçi qeyd edir ki, son dövrlərdə Vaşinqtonun qlobal prioritetlərində müəyyən korrektələr fonunda Avropa aktorları öz təhlükəsizlik məsuliyyətlərini daha çox üzərlərinə götürmək məcburiyyətində qalıblar. Bu isə transatlantik münasibətlərdə yeni balans axtarışını aktuallaşdırır. Başqa sözlə, məsələ artıq təkcə həmrəylik deyil, həm də liderliyin paylaşılması məsələsinə çevrilib.
Ekspert vurğulayır ki, eyni zamanda bu proses NATO daxilində koordinasiyanın daha da dərinləşməsini zəruri edir. Çünki fərqli təşəbbüslərin artması bir tərəfdən Ukraynaya dəstəyi gücləndirsə də, digər tərəfdən vahid komandanlıq və strateji planlaşdırma məsələlərində müəyyən çətinliklər yarada bilər.
Digər mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Avropanın hərbi-siyasi fəallığının artması uzunmüddətli perspektivdə ABŞ-ın Avropa üzərindəki ənənəvi təhlükəsizlik rolunun nisbi şəkildə yenidən qiymətləndirilməsinə gətirib çıxara bilər. Bu isə tərəfdaşlıq modelinin zəifləməsi deyil, əksinə daha bərabərhüquqlu və məsuliyyət bölgüsünə əsaslanan yeni formatın formalaşması kimi dəyərləndirilməlidir.
“Hesab edirəm ki, Ukraynaya hərbi yardım qərarları Qərb daxilində parçalanma yox, transformasiya prosesinin göstəricisidir. Bu transformasiya düzgün idarə olunarsa, transatlantik birliyin daha dayanıqlı və effektiv modelə keçidi təmin oluna bilər. Əks halda isə koordinasiya çatışmazlıqları müəyyən strateji uyğunsuzluqlara yol aça bilər. Bu isə ABŞ-la yeni münaqişə ocağının yaranması demək ola bilər”, – deyə B. Quliyev əlavə edib.
Dəniz NƏSİRLİ
