Son günlərdə İran ilə ABŞ arasında mümkün danışıqların İslamabad şəhərində keçirilməsi ilə bağlı məlumatlar regionda diplomatik balansın necə qurulduğunu yenidən gündəmə gətirib. Hər nə qədər bu görüşlərin vaxtı və formatı tam təsdiqlənməsə də, vasitəçi kimi məhz Pakistanın önə çıxması təsadüfi deyil və daha geniş geosiyasi hesablamaların nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Beynəlxalq vasitəçilik proseslərində əsas meyar tərəflərin eyni anda etibar edə biləcəyi platformanın tapılmasıdır. Bu kontekstdə Pakistan həm İran, həm də ABŞ ilə münasibətlərini müəyyən balansda saxlayan nadir ölkələrdən biridir. İranla coğrafi yaxınlıq və ortaq sərhəd bu əlaqələri zəruri edir, təhlükəsizlik və sərhəd sabitliyi məsələlərində əməkdaşlıq isə münasibətlərin praktiki əsasını təşkil edir. Digər tərəfdən Pakistan uzun illərdir ABŞ ilə hərbi və siyasi əməkdaşlıq çərçivəsində işləyən ölkədir. Bu paralel əlaqələr ona qarşılıqlı etimad üçün minimum zəmin yaradır və onu “ünsiyyət kanalı” kimi dəyərli edir.
Bunun əksinə olaraq Türkiyə daha mürəkkəb və çoxşaxəli regional siyasət yürüdür. Türkiyə həm NATO üzvü kimi Qərb blokunun bir hissəsidir, həm də Yaxın Şərqdə aktiv siyasi və hərbi iştirakçı kimi çıxış edir. Bu aktivlik ona böyük təsir imkanları versə də, eyni zamanda bəzi hallarda onu neytral vasitəçi statusundan uzaqlaşdırır. İran baxımından Türkiyə müəyyən regional rəqabət elementləri daşıyır, ABŞ baxımından isə bəzən müstəqil və proqnozlaşdırılması çətin tərəfdaş kimi qiymətləndirilir. Bu isə hər iki tərəfin eyni anda onu tam neytral platforma kimi qəbul etməsini çətinləşdirir.
Digər mühüm faktor İsrail ilə münasibətlər kontekstində ortaya çıxır. Pakistanın İsraillə rəsmi diplomatik əlaqələrinin olmaması onun İran tərəfindən daha rahat qəbul edilməsinə şərait yaradır. İran üçün vasitəçi ölkənin İsraillə münasibətləri həssas məsələdir və bu baxımdan Pakistan daha az riskli seçim kimi görünür. Türkiyə isə İsraillə həm əməkdaşlıq, həm də gərginlik elementlərini özündə birləşdirən açıq münasibətlərə malikdir və bu ambivalentlik (ikili və ya ziddiyyetli yanaşma) onu İran üçün daha az uyğun vasitəçi edir.
Bundan əlavə, vasitəçinin davranış üslubu da danışıqların uğuruna təsir edən mühüm amildir. Pakistanın daha aşağı profilli, mediadan uzaq və sakit diplomatiya aparması belə həssas proseslər üçün əlverişli mühit yaradır. Türkiyənin isə daha görünən və təşəbbüskar diplomatiyası bəzən diqqəti danışıqların mahiyyətindən çox prosesin özünə yönəldə bilər. Bu isə tərəflərin daxili siyasi və ictimai təzyiqlərini artırar.
Logistika və təhlükəsizlik məsələləri də seçimdə rol oynayır. İslamabad coğrafi və siyasi baxımdan hər iki tərəf üçün qəbul edilə bilən neytral məkan kimi çıxış edir. Bu cür görüşlərdə tərəflərin özlərini təhlükəsiz hiss etməsi və danışıqlara fokuslana bilməsi əsas şərtlərdən biridir.
Yəni, Pakistanın vasitəçi kimi seçilməsi onun daha güclü və ya təsirli olmasından çox, konkret vəziyyətdə daha balanslı və qəbul edilə bilən aktor kimi görünməsi ilə bağlıdır. Bu seçim beynəlxalq diplomatiyada tez-tez rast gəlinən bir yanaşmanı əks etdirir: ən təsirli tərəf deyil, ən az mübahisə doğuran və ən çox qəbul edilən tərəf vasitəçi olur. Mövcud şəraitdə Pakistan məhz bu rola daha uyğun gəlir və buna görə də danışıqlar üçün ön plana çıxır.
Akif NƏSİRLİ
