Donald Trampın “hava məkanına tam nəzarət” barədə açıqlaması ilk baxışda mütləq və mübahisəsiz hərbi üstünlük təsiri yaratsa da, reallıqda bu cür ifadələr daha çox nisbi xarakter daşıyır və siyasi ritorikanın tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Hərbi terminologiyada hava məkanına nəzarət dedikdə, qarşı tərəfin hava əməliyyatlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmaq, təşəbbüsü ələ almaq və əməliyyat mühitini idarə etmək nəzərdə tutulur. Lakin bu, heç də o demək deyil ki, qarşı tərəfin bütün müdafiə və hücum imkanları tamamilə aradan qaldırılıb.
Müasir müharibələrdə havada üstünlük birdən-birə əldə olunan və hər şeyi tam nəzarətə almaq kimi başa düşülməməlidir. Bu üstünlük mərhələlərlə formalaşır: əvvəlcə qarşı tərəfin hava qüvvələri zəiflədilir, sonra onun uçuş imkanları məhdudlaşdırılır və yalnız bundan sonra daha geniş nəzarətdən danışmaq olur. Buna baxmayaraq, "tam nəzarət" ifadəsi çox vaxt reallığı sadələşdirir, çünki praktikada heç bir tərəf hava məkanını yüz faiz təhlükəsiz və tam idarə olunan vəziyyətə gətirə bilmir. Tarix və təcrübə göstərir ki, ən güclü hərbi texnologiyalara malik ölkələr belə, mütləq təhlükəsizlik və sıfır itki şəraiti yarada bilmir. Bu baxımdan, qısa müddət ərzində itkilərin baş verməsi ümumi üstünlüyün olmadığını deyil, müharibənin mürəkkəb və çoxqatlı xarakterini göstərir.
İran kimi ölkələrdə hava qüvvələri ciddi zərbə alsa belə, yerüstü hava hücumundan müdafiə sistemləri fəaliyyətini davam etdirə bilir. Mobil zenit-raket kompleksləri, portativ raket sistemləri və gizli yerləşdirilmiş radar şəbəkələri müasir döyüş şəraitində xüsusi rol oynayır. Bu sistemlər, xüsusilə müəyyən əməliyyat zonalarında və aşağı hündürlükdə uçuşlar zamanı effektiv olur və qəfil zərbələr endirmək imkanı yaradır.
Bununla yanaşı, müharibələrdə "asimmetrik cavab" strategiyası geniş yayılıb. Daha zəif tərəf klassik qarşıdurmada geri qalacağını bildiyi üçün qeyri-ənənəvi üsullara üstünlük verir. Qəfil hücumlar, pusqu taktikası, pilotsuz uçuş aparatlarının istifadəsi və elektron müharibə vasitələri bu strategiyanın əsas elementlərindəndir. Bu yanaşma sayəsində hətta zəiflədilmiş hərbi potensiala malik tərəf belə müəyyən hallarda qarşı tərəfə ciddi itkilər verdirə bilir.
Digər mühüm amil informasiya müharibəsidir. ABŞ kimi böyük dövlətlərin siyasi rəhbərləri tez-tez hərbi uğurları qabardılmış şəkildə təqdim edir. Bu, həm daxili ictimai rəyin formalaşdırılması, həm də beynəlxalq müstəvidə güc nümayişi məqsədi daşıyır. Eyni zamanda, qarşı tərəf də öz uğurlarını ön plana çıxararaq psixoloji üstünlük əldə etməyə çalışır. Bu səbəbdən, itkilər və uğurlar barədə yayılan məlumatlar bəzən tam dəqiqliklə üst-üstə düşmür və müxtəlif mənbələr arasında fərqlər yaranır.
Texniki və taktiki faktorlar da bu məsələdə mühüm rol oynayır. Döyüş təyyarələri və helikopterlər bəzən yüksək riskli ərazilərdə fəaliyyət göstərir, kəşfiyyat məlumatları natamam ola bilər və ya elektron müharibə şəraitində sistemlərdə nasazlıqlar baş verə bilər. Pilot səhvləri və texniki problemlər də itkilərə səbəb olan amillər sırasındadır. Bütün bunlar göstərir ki, ümumi hava üstünlüyü şəraitində belə, lokal risklər və itkilər qaçılmazdır.
Nəticə etibarilə, "hava məkanına tam nəzarət" ifadəsi daha çox ümumi strateji üstünlüyü ifadə edir və praktik müharibə reallıqlarını tam əks etdirmir. Müasir münaqişələrdə hətta dominant tərəf belə, müəyyən hallarda cidd itkilər verə bilir. Bu isə müharibənin dinamik, qeyri-müəyyən və çoxşaxəli təbiətindən irəli gəlir.
Akif NƏSİRLİ
