Dünya enerji və ticarət xəritəsində mühüm strateji mövqeyə malik olan Hörmüz boğazı ətrafında baş verən son hadisələr Azərbaycanın önəmini ön plana çıxarır. Bu kontekstdə Orta Dəhliz, yəni Asiya ilə Avropanı birləşdirən və Xəzər dənizi üzərindən keçən multimodal nəqliyyat sistemi getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Enerji məsələləri üzrə ekspert türkiyəli ekspert Ümid Şükri deyir ki, Orta Dəhliz və ya Transxəzər layihəsi bu kontekstdə daha aktual görünür: "Belə böhranlar alternativ marşrutların əhəmiyyətini artırır və bu layihəyə marağı gücləndirir. Amma onun da reallaşması üçün hələ həll olunmalı hüquqi, maliyyə və regional məsələlər var".
İndilikdə İran yükdaşımalar üçün problem yaratdığından Hörmüz boğazından istifadə edən dövlətlər alternativ marşrutlar axtarırlar. Yaxın Şərqdəki böhranın güclənməsi fonunda Türkiyə Hörmüz boğazından yan keçərək neft və qaz tədarükü üçün beş alternativ marşrut hazırlayıb. Türkiyənin Ticarət Nazirliyindən bildirilib ki, Bəsrə körfəzi bölgəsindən enerji daşıyıcılarının nəql edilməsi üçün bir neçə marşrut nəzərdən keçirilir: İraq və Suriyadan keçərək quru yolu ilə tədarük, Süveyş kanalı, Qırmızı dəniz, İordaniya və Səudiyyə Ərəbistanı vasitəsilə kombinə edilmiş marşrut, habelə Omanın BƏƏ-dəki limanı və bölgənin digər dövlətlərindən keçən yol. Yaranmış vəziyyət Xəzərdən keçən Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artırır. Bu yol Çin, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropanı birləşdirməklə yanaşı, gələcəkdə Yaxın Şərq ölkələrinin də bu marşrutdan istifadəsini mümkün edir. Orta Dəhlizin üstünlükləri təkcə coğrafi mövqeyi ilə məhdudlaşmır. Bu marşrut həm də vaxt və xərc baxımından daha səmərəli logistika imkanları təqdim edir. Orta Dəhliz artıq yalnız alternativ deyil, strateji zərurətə çevrilməkdədir. Bu marşrut vasitəsilə Xəzər regionunun enerji resurslarının Avropa bazarlarına çıxışı genişlənir və beləliklə, enerji təchizatının diversifikasiyası güclənir. Azərbaycanın tranzit potensialı son illərdə həyata keçirilən iri infrastruktur layihələri hesabına əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Son illərin statistikası göstərir ki, Orta Dəhlizə maraq sürətlə artır. Son üç ildə bu marşrutla Azərbaycandan keçən yüklərin həcmi təxminən 90 faiz artıb. 2025-ci ildə isə bu göstərici 16 milyon 909 min tona çatıb. Bu dinamika onu deməyə əsas verir ki, yaxın illərdə Orta Dəhliz qlobal ticarətdə daha böyük paya sahib olacaq. Azərbaycanın nəqliyyat dəhlizlərindən əldə etdiyi gəlirlərin artması da bu tendensiyanın mühüm göstəricisidir.
Tahir TAĞIYEV
