Azərbaycanda plüralizmin inkişaf etdirilməsi məsələsi həm ictimai, həm də siyasi müstəvidə daim geniş müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib. Plüralizm, müxtəlif fikir və baxışların mövcudluğu, onların sərbəst ifadə olunması və cəmiyyət daxilində rəqabət aparması üçün şəraitin yaradılması deməkdir. Bu anlayış demokratik cəmiyyətin əsas sütunlarından biri hesab olunur və onun inkişafı ölkədə hüquqi dövlət quruculuğunun səviyyəsini göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. Azərbaycanda da bu istiqamətdə müəyyən addımlar atılıb, müxtəlif sahələrdə fərqli yanaşmaların ifadəsi üçün imkanlar genişlənib.
Siyasi partiyalar plüralizmin inkişafında əsas institusional mexanizmlərdən biridir
Plüralizmin inkişafı fonunda ölkədə “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanunun tələblərinə uyğun olaraq yenidən qeydiyyatdan keçən 26 partiya var. Xatırladaq ki, Azərbaycanda ilk dəfə 1992-ci ilin iyun ayında “Siyasi partiyalar haqqında” qanun qəbul olunmuşdu. Zaman-zaman bu qanun layihəsinə 60-dan çox düzəlişlər edilsə də, sözün əsl mənasında çevik siyasi sistemin formalaşdırılması mümkünsüz idi. 2019-cu ildən ölkədə siyasi sistemdə yeni açılım, yeni siyasi yol xəritəsinın hazırlanması başlandı. Belə ki, həmin il ilk dəfə ali icra səviyyəsində - Prezident Administrasiyasında “siyasi partiyalar və qanunvericilik hakimiyyəti ilə əlaqələr” şöbəsi yaradıldı. Ölkədə yeni siyasi kofiqurasiyanın müəyyən olunduğu bir vaxtda “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanunun olundu. Bütün bunlar mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Siyasi partiyalar plüralizmin inkişafında əsas institusional mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir. Siyasi partiyaların ən mühüm funksiyalarından biri alternativ ideya və proqramların irəli sürülməsidir. Müxtəlif partiyalar iqtisadi, sosial və siyasi məsələlərə fərqli yanaşmalar təqdim edərək vətəndaşlara seçim imkanı verir. Bu seçim imkanı isə plüralizmin əsas göstəricilərindən biridir. Əgər cəmiyyətdə yalnız bir dominant fikir mövcuddursa, bu zaman plüralizmdən danışmaq çətin olur. Lakin bir neçə partiyanın aktiv fəaliyyəti nəticəsində müxtəlif mövqelər formalaşır və ictimai müzakirələr daha zəngin xarakter alır. Bundan əlavə, siyasi partiyalar ictimai rəyin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Onlar seçicilərlə ünsiyyət quraraq, sosial problemləri gündəmə gətirir, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin narahatlıqlarını ifadə edir və bu problemlərin həlli yollarını təklif edir. Bu proses həm cəmiyyətin siyasi fəallığını artırır, həm də fərqli baxışların toqquşması üçün platforma yaradır. Nəticədə, insanlar yalnız passiv müşahidəçi deyil, aktiv iştirakçıya çevrilir ki, bu da plüralizmin dərinləşməsinə səbəb olur. Siyasi partiyalar həmçinin hakimiyyətin fəaliyyətinə nəzarət mexanizmi kimi çıxış edir. Müxalif partiyalar iqtidarın qərarlarını tənqid edir, alternativ təkliflər irəli sürür və ictimaiyyətin diqqətini mümkün problemlərə yönəldir. Bu rəqabət mühiti şəffaflığın artmasına və daha balanslı idarəetməyə gətirib çıxarır. Əgər siyasi sistemdə yalnız bir tərəf aktivdirsə, bu zaman fərqli fikirlərin ifadəsi məhdudlaşır və plüralizm zəifləyir. Eyni zamanda, siyasi partiyalar vətəndaşların siyasi maarifləndirilməsində də mühüm rol oynayır. Onlar öz proqramları, çıxışları və kampaniyaları vasitəsilə insanlara müxtəlif ideologiyalar və yanaşmalar haqqında məlumat verir. Bu isə vətəndaşların daha məlumatlı seçim etməsinə kömək edir. Maariflənmiş seçici isə plüralist cəmiyyətin əsas dayaqlarından biridir, çünki o, fərqli fikirləri müqayisə etmək və dəyərləndirmək qabiliyyətinə malik olur. Bununla yanaşı, siyasi partiyaların plüralizmin inkişafına təsiri onların fəaliyyət mühiti ilə də sıx bağlıdır. Əgər hüquqi və institusional şərait partiyaların sərbəst fəaliyyətinə imkan verirsə, bu zaman plüralizm daha sürətlə inkişaf edir. Əksinə, fəaliyyət imkanlarının məhdud olduğu şəraitdə siyasi rəqabət zəifləyir və fərqli baxışların ifadəsi çətinləşir. Buna görə də plüralizmin inkişafı üçün yalnız partiyaların mövcudluğu deyil, həm də onların effektiv və azad fəaliyyət göstərə bilməsi vacibdir. Müasir dövrdə siyasi partiyalar yalnız ənənəvi vasitələrlə deyil, həm də rəqəmsal platformalar vasitəsilə fəaliyyət göstərir. Sosial media və onlayn kommunikasiya alətləri partiyalara daha geniş auditoriyaya çıxış imkanı verir və müxtəlif fikirlərin daha sürətli yayılmasına şərait yaradır. Bu da plüralizmin yeni müstəvidə inkişafına təkan verir.
Sosial şəbəkələrdə fərqli düşüncələrin ifadəsi cəmiyyətin daha açıq və dinamik olmasına yeni təkan verir
O da faktdır ki, informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı plüralizmin genişlənməsinə ciddi təsir göstərir. İnternetin və sosial medianın yayılması insanların fikir mübadiləsi aparmaq imkanlarını artırıb, ənənəvi informasiya mənbələri ilə yanaşı alternativ platformaların da meydana çıxmasına şərait yaradıb. Sosial şəbəkələrdə fərqli düşüncələrin ifadəsi, ictimai məsələlərə dair müzakirələrin aparılması və müxtəlif baxışların toqquşması plüralizmin canlı təzahürü kimi çıxış edir. Bu proses cəmiyyətin daha açıq və dinamik olmasına təkan verir.
Bununla yanaşı, qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyəti də plüralizmin inkişafında mühüm rol oynayır. Son illərdə Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti institutlarının gücləndirilməsi istiqamətində müəyyən təşəbbüslər həyata keçirilib. Bu təşkilatlar müxtəlif sosial, iqtisadi və hüquqi məsələlər üzrə fərqli baxışları gündəmə gətirir, ictimai rəyin formalaşmasına təsir göstərir və dövlət ilə cəmiyyət arasında körpü rolunu oynayır. Onların fəaliyyəti nəticəsində cəmiyyət daxilində müxtəlif fikirlərin ifadə olunması və müzakirə edilməsi üçün əlavə platformalar yaranır. Media sahəsində də plüralizmin inkişafı ilə bağlı müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Müxtəlif media qurumlarının fəaliyyət göstərməsi, fərqli redaksiya siyasətlərinin mövcudluğu və informasiya mənbələrinin çoxalması insanların alternativ məlumatlara çıxışını asanlaşdırır. Eyni zamanda, dövlət siyasətində də müxtəlif sosial qrupların maraqlarının nəzərə alınması istiqamətində addımlar atılır. Müxtəlif etnik, dini və sosial qrupların hüquqlarının qorunması, onların cəmiyyət həyatında aktiv iştirakının təmin edilməsi plüralizmin mühüm elementlərindən biridir. Azərbaycanda multikultural dəyərlərin təşviqi və tolerantlıq mühitinin qorunması bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Fərqli mədəniyyətlərin və inancların birgə mövcudluğu cəmiyyətin zənginliyini artırır və plüralizmin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Lakin yenə də müxtəlif fikir və baxışların sərbəst ifadə olunduğu, qarşılıqlı hörmət və anlayışın hökm sürdüyü cəmiyyətin qurulması üçün həm dövlət, həm də cəmiyyət üzvləri üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Plüralizmin inkişafı yalnız demokratik dəyərlərin möhkəmlənməsinə deyil, həm də sosial rifahın və sabitliyin təmin olunmasına xidmət edir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
