Vaşinqton və Tehran arasında vasitəçi ölkələrin dəstəyi ilə həftələrdir davam edən atəşkəs danışıqları yeni mərhələyə qədəm qoyub. Vasitəçi ölkələrin məlumatına görə, iki ölkə arasında, xüsusən də Hörmüz boğazının gələcək statusu və milyardlarla dollarlıq dondurulmuş vəsaitlərin azad edilməsi kimi məsələlərdə fikir ayrılıqları davam edir.
Məlumatlara görə, ABŞ və İran arasında saziş layihəsində ən böyük sövdələşmə Hörmüz boğazı və milyardlarla dollarlıq maliyyələşdirmə ətrafında cərəyan edir. İran nüvə proqramını dayandırmaq və boğazı açmaq müqabilində tranzit haqqı və 300 milyard dollarlıq yenidənqurma yardımı tələb edir, Tramp isə qəti şəkildə beynəlxalq sulardan tranzit üçün heç bir ödəniş olmayacaq deyir.
“The New York Times” qəzeti yazır ki, vasitəçilər tərəfindən təqdim edilən layihə mətnində ABŞ və İran arasında ilkin olaraq 60 günlük atəşkəs nəzərdə tutulub. Bu keçid dövründə tərəflər daha əhatəli və davamlı sülh sazişi üçün danışıqları davam etdirəcəklər.
Danışıqlarda iştirak edən diplomatik mənbələr razılaşmanın regional tarazlığa birbaşa təsir edəcəyini bildirirlər. Xüsusilə, razılaşma layihəsində Livanda gərginliyin azaldılması və davam edən münaqişələrin dayandırılması nəzərdə tutulur.
Müharibədən əvvəl dünya neft və qaz daşımalarının beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazı vasitəçilərin həll etməli olduğu ən həssas məsələ olaraq qalır. ABŞ mediasının məlumatına görə, müqavilə imzalanan kimi boğaz dərhal kommersiya daşımaları üçün açılacaq, lakin ABŞ-ın dəniz blokadası İranın boğazı minalardan nə qədər tez təmizləməsindən asılı olaraq tədricən aradan qaldırılacaq.
Tehran administrasiyası vasitəçilər vasitəsilə boğazın açıq qalmasını qəbul etdiyini bildirsə də, tranzit haqqından imtina etmir. Tehran bir müddətdən sonra boğazdan keçən gəmilər üçün İran və Oman tərəfindən “xidmət/tranzit haqqı” almaq hüququnu özümüzdə saxladığını bildirir. Lakin Prezident Tramp vasitəçilər tərəfindən çatdırılan bu tələbi rədd edərək, beynəlxalq su yollarının heç bir tranzit haqqı və ya rüsum olmadan hər kəs üçün tam açıq qalmalı olduğunu bildirir.
Danışıqlar layihəsinə əlavə edilən ən yeni element isə İran üçün büdcələşdirilmiş investisiya fondudur. İran tərəfi vasitəçilərə bombardmanlardan dəyən ziyanı ödəmək üçün 300 milyard dollarlıq "yenidənqurma proqramı" tələb edir. Trampın kürəkəni Kuşner isə ABŞ-ın birbaşa nağd ödənişlər etməsini siyasi intihar hesab edir. O, Trampa, sülh əldə ediləcəyi halında, Qərbin böyük enerji və neft şirkətlərinin birgə müəssisələr vasitəsilə İran bazarına daxil olmasını asanlaşdıracaq, arxasında Vaşinqton və qlobal kapitalın olacağı nəhəng bir beynəlxalq investisiya fondu yaratmağı təklif edir.
Digər tərəfdən, layihəyə görə, Tramp administrasiyasının müharibəni başlatmaq üçün əsaslandırdığı nüvə proqramı ilkin mərhələdə dondurulacaq və ətraflı danışıqlar ikinci raunda qalacaq. Məlumata görə, İran vasitəçilər vasitəsilə Vaşinqtonun sanksiyaları artırmamaq öhdəliyi müqabilində nüvə fəaliyyətini tamamilə dayandırmağa razılaşıb. Bununla belə, Tramp, silaha çevrilə bilən 970 funtluq uran ehtiyatının tez bir zamanda məhv edilməsini istəyir. ABŞ prezidenti vasitəçilərə mövcud ehtiyatların ABŞ-a təhvil verilməsi əvəzinə, beynəlxalq müfəttişlərin nəzarəti altında üçüncü bir ölkəyə göndərilməsinə razı olduğunu bildirib, lakin bu ölkə qətiyyən Rusiya və ya Çin olmamalıdır.
Bundan başqa, İran xarici banklarda bloklanmış təxminən 24 milyard dollarlıq vəsaitin azad edilməsini danışıqlar masasına oturmaq üçün ilkin şərt kimi irəli sürür.
Lakin keçmişdə Barak Obama administrasiyası tərəfindən sərbəst buraxılan nağd ödənişlərə görə ciddi daxili siyasi tənqidlərlə üzləşən Tramp komandasına ABŞ-ın İrana birbaşa nağd ödənişlər etdiyi təəssüratını yaradacaq heç bir formulu təsdiqləməyəcəyini bildirib.
Siyasi çıxılmaz vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün Trampın komandası və vasitəçilər dondurulmuş vəsaitlərin yalnız humanitar yardım məqsədləri üçün Qətər kimi vasitəçi ölkələr üzərindən tədricən İrana köçürülməsini əhatə edən dolayı mexanizm üzərində işləyirlər.
ABŞ mətbuatında yer alan son xəbərlərə görə, layihə mətni üzərində əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edilib, lakin hələlik yekun qərar verilməyib. Danışıqların gedişatını xüsusulə Hörmüz boğazı, sanksiyalar və İranın nüvə fəaliyyəti kimi məsələlər müəyyən edəcək.
Tahir TAĞIYEV
