Sentyabrın sonunda Orta Asiya dövlətlərinin hərbi marşrutları iki istiqamətdə ayrıldı. Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının (KTMT) təlimləri üçün avadanlıq və personal daşıyan qatarlar Qazaxıstandan Rusiyaya gedirdi. Özbəkistan Türkiyə və Azərbaycan orduları ilə birgə "Birliyin Gücü 2026" manevrləri üçün Qarabağa qoşun göndərdi. Bu təlimlərin, demək olar ki, eyni vaxtda keçirilməsi iki əməkdaşlıq formatının araşdırılmasına imkan verir ki, bunların inkişafı regionda hərbi təsirin paylanmasını müəyyən edəcək.
Qazaxıstandan Çelyabinsk vilayətinə gedən hərbi qatarlar, çətin ki, regiondan kənarda çox diqqət çəksin. Respublikanın Müdafiə Nazirliyi daşımalar barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq etmişdi: avadanlıq və personal planlaşdırılmış KTMT təlimlərinə göndərilirdi. Rusiyanın Çebarkulsk təlim poliqonunda "Qarşılıqlı Əlaqə-2026", "Axtarış-2026" və "Eşelon-2026" təlimlərinə hazırlıq işləri aparılır. Təlimlər 24 sentyabr - 3 oktyabr tarixlərinə planlaşdırılıb. Qərargah danışıqlarında Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Rusiya və Tacikistandan nümayəndələr iştirak edib. KTMT Katibliyinin məlumatına görə, proqram Kollektiv Sürətli Reaksiya Qüvvələrinin hərəkətlərini, kəşfiyyatı və logistikanı əhatə edir - bu praktik işlər olmadan müttəfiq öhdəlikləri kağız üzərində qalır. 21 sentyabr-1 oktyabr tarixləri arasında keçirilən "Birliyin Gücü 2026" manevrləri fərqli bir coğrafiyaya malikdir: Qarabağ, Naxçıvan və Xəzər dənizi. Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan yerüstü texnika, aviasiya, dəniz qüvvələri və dronları əhatə edən birgə əməliyyatlar həyata keçirir. Bunu hərbi siqnal mübadiləsi hesab etmək çətin olardı: təlimlər əvvəlcədən hazırlanmışdı. Lakin siyasi cəhətdən bu yaxınlıq özünü göstərir. Moskva mövcud müttəfiqlik mexanizmlərini sınaqdan keçirir, Ankara isə Mərkəzi Asiya tərəfdaşı ilə münasibətlərini gücləndirir. Türk ekspertləri Daşkəndin xüsusi roluna diqqət çəkirlər. Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı uzun müddətdir ki, regional siyasətin tanış bir hissəsidir. Özbəkistan bölmələrinin mövcudluğu iştirakçıların dairəsini genişləndirir. İndi Bakının Ankara ilə yaxın münasibətlərini Özbəkistanla yaxınlaşması ilə birləşdirmək imkanı var. 2024-cü ildə Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri müttəfiqlik müqaviləsi imzaladılar. Birgə döyüş təlimi siyasi razılaşmalara praktiki mahiyyət verir. Qarabağ tədbirlərə əlavə məna verir. Burada beynəlxalq manevrlərə ev sahibliyi etmək, Bakıya xarici tərəfdaşları ilə davamlı əməkdaşlığa cəlb olunduğunu nümayiş etdirməyə imkan verir. Onların iştirakı, konkret təlim məqsədlərindən asılı olmayaraq, siyasi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Orta Asiyadan olan hərbi qulluqçuların görüşdüyü platformanın ev sahibi kimi çıxış edir və bununla da onlar arasındakı münasibətlərdə öz rolunu gücləndirir.
Lakin hərbi ekspert Viktor Litovkin Özbəkistanın seçimi ilə bağlı genişmiqyaslı nəticələr çıxarmaqdan çəkinir. O, təlimlərə dəvətin Daşkənd üçün maraqlı və faydalı olduğuna inanır, lakin özlüyündə onun xarici siyasət istiqamətini dəyişmir: "Bu, Özbəkistanın Türkiyə və Azərbaycanın təsiri altına düşdüyü anlamına gəlmir". O, Özbəkistanın Rusiya ilə dostluq münasibətləri saxladığına və Moskva və ya KTMT dövlətləri ilə qarşıdurma gözləmək üçün heç bir səbəb görmədiyinə inanır. Lakin Daşkənd üçün hərbi əlaqələrin genişləndirilməsi əlavə təcrübə, texnologiya və təlim proqramlarına çıxış deməkdir. Aprel ayında prezident Şavkat Mirziyoyev Türkiyə ilə əməkdaşlığın gücləndirilməsi ilə bağlı hesabatı dinlədi və orada mütəxəssis təlimi və birgə fəaliyyətlərdən bəhs edildi. Hazırkı manevrlər bu tendensiyanı davam etdirir. Bunu bütün siyasi məsələlərdə Ankaranı izləmək istəyi ilə eyniləşdirmək üçün heç bir səbəb yoxdur. Lakin Türkiyənin marağı tək bir təlim mövsümü ilə məhdudlaşmır. Hərbi əlaqələr adi şeylər üzərində qurulur: zabitlər tanış olur, ortaq bir plana uyğun işləyir, rabitə və komandanlıq və nəzarəti mənimsəyirlər. Sonrakı dəvətlər, təlim proqramları və uyğun avadanlıqlara ehtiyac yaranır. Zamanla bu, silah təchizatçılarının seçiminə və döyüş təliminə yanaşmalara təsir göstərə bilər. Buna görə də, təşkilatçılar tərəfindən elan edilən prosedurların standartlaşdırılması diqqətə layiqdir: əməkdaşlığın uzunmüddətli təsir göstərmək potensialı məhz bu cür detallardadır. Rusiya üçün baş verənlərin xarakteri həssasdır. Tərəfdaşın təlim üçün başqa bir ölkəyə daha çox zabit göndərmək və ya onun avadanlıqlarına üstünlük vermək üçün siyasi bəyannamələrini yenidən nəzərdən keçirməsinə ehtiyac yoxdur. Müttəfiq münasibətləri qorunub saxlanıla bilər, lakin onların konkret hərbi qərarlara təsiri azala bilər. KTMT təlimləri mövcud mexanizmlərin aktuallığını təsdiqləyir. Lakin manevr təqvimindən növbəti nəsil komandirlərin peşəkar üstünlüklərini kimin müəyyən edəcəyini mühakimə etmək çətindir. Litovkin Rusiyanın mövqeyinin Türkiyənin təzyiqi altında zəiflədiyi fikrini vaxtından əvvəl hesab edir: "Deməzdim ki, Türkiyə Rusiyanı Orta Asiyadan sıxışdırır". Ekspert, həmçinin, Çinə də işarə edir ki, onun fikrincə, onun təsiri xüsusilə Tacikistan və Qırğızıstanda nəzərə çarpır. Onun fikrincə, Ankara və Bakı üçün Moskva və Pekini eyni vaxtda sıxışdırmaq olduqca çətin olacaq. Buna görə də, region uğrunda rəqabət iki təlim seriyasının müqayisəsindən göründüyündən daha mürəkkəbdir. Litovkin Orta Asiyada təsir uğrunda mübarizənin davam edəcəyini və region dövlətlərinin özlərinin bundan faydalanmağa çalışacağını gözləyir. Bu hesablama Rusiya siyasətini sınaqdan keçirəcək. Moskva təlimin keyfiyyəti, təchizatın etibarlılığı və tərəfdaşlarının ehtiyaclarına diqqət yetirməklə əməkdaşlığın cəlbediciliyini nümayiş etdirməli olacaq. Ural dağlarına gedən qatarlar mövcud əlaqələrin gücünü nümayiş etdirir. Azərbaycandakı Özbəkistan hərbi qulluqçuları isə Orta Asiya paytaxtlarının bu əlaqələri kiminlə və hansı şərtlər altında inkişaf etdirməyi seçməkdə getdikcə daha çox səlahiyyətə malik olduqlarını göstərir.
Ramil QULİYEV
