Abutalıb Səmədov: “ABŞ və İran prezidentlərinin görüşünün baş tutacağı real görsənmirdi”
ABŞ Prezidentinin xüsusi elçisi Stiv Uitkoff və İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi arasında BMT-də görüş Amerika tərəfinin təşəbbüsü ilə baş tutub. İran naziri Hörmüz boğazı ilə bağlı Tehranın mövqeyini açıqlayıb. Bu barədə İranın dövlət televiziya kanalı IRIB məlumat yayıb. Məlumata görə, danışıqları Uitkoff özü istəyib.
İran mediası xəbər verir ki, Əraqçi həmsöhbətinə xatırladıb ki, Tehran yalnız ABŞ-ın İrana qarşı dəniz blokadası qaldırılacağı, dondurulmuş aktivləri geri qaytarılacağı və Livan da daxil olmaqla "bütün cəbhələrdə" düşmənçilik əməliyyatları dayandırılacağı təqdirdə Hörmüz boğazını gəmiçilik üçün açmağa hazır olacaq.
İran tərəfi əvvəllər də bu cür şərtləri bir neçə dəfə səsləndirib.
Uitkoff və Əraqçi arasında görüş BMT Baş Assambleyası zamanı baş tutub. Əvvəlcə bu barədə Amerika tərəfi məlumat verib.
Amerika tərəfin xahişi ilə İran tərəflə görüş olub. Ancaq əvvəl deyilirdi ki Tramp və Pezeşkian da görüşəcək.
Qeyd edək ki, bir neçə gün əvvəl ABŞ lideri Donald Tramp "Fox News" telekanalına açıqlamasında bildirmişdi ki, BMT Baş Assambleyasının yüksək səviyyəli həftəsi çərçivəsində İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşməyə, böyük ehtimalla, hazırdır. Lakin sözügedən tədbirdə Trampa Pezeşkianın görüşü olmayıb.
ABŞ prezidenti ilə Pezeşkianın görüşü niyə olmadı? BMT də bu görüşün baş tutmamasının səbəbi nədir?
“The Guardian”ın yazdığına görə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp ilə İran Prezidenti Məsud Pezeşkian arasında birbaşa görüşün baş tutmamasının əsas səbəbi iki ölkə arasında davam edən aktiv hərbi-siyasi gərginlik, kəskin ritorika və tərəflərin rəsmi birbaşa dialoq üçün şərtlərdə razılığa gələ bilməməsidir.
BMT Baş Assambleyasının Nyu-Yorkdakı sessiyası çərçivəsində liderlərin mümkün tarixi görüşü barədə iddialar olsa da, bunun bir neçə səbəb özündən baş tutmadığı deyilir.
“Al Jazeera”ya görə, D.Tramp öz çıxışında İranı "terrorun bir nömrəli sponsoru" adlandırıb və nüvə ambisiyalarından əl çəkməyəcəyi təqdirdə ölkəni "məhv edə biləcəyi" xəbərdarlığını edib. Pezeşkian isə cavabında ABŞ-ı "zorba və terrorist" adlandıraraq, İranın heç vaxt güc qarşısında baş əyməyəcəyini vurğulayıb. Hətta Pezeşkianın çıxışı zamanı ABŞ nümayəndə heyəti zalı tərk edib.
Başqa bir varianta görə, Donald Trampın rəsmi görüş cədvəlində İran prezidenti ilə ayrıca ikitərəfli müzakirə yer almayıb. ABŞ rəsmiləri dialoqa açıq olduqlarını bildirsələr də, yüksək səviyyəli birbaşa görüş öncədən planlaşdırılmamışdı.
Ekspertlər bildirir ki, İranda mühafizəkar dairələr Pezeşkianın Trampla hər hansı formada görüşmək ehtimalını kəskin tənqid ediblər. Onlar ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi embarqolar və keçmiş gərginliklər fonunda bu addımın ölkənin nüfuzuna xələl gətirəcəyini müdafiə ediblər.
ABŞ rəsmi Tehrana qarşı təzyiq siyasətinin bir hissəsi olaraq Pezeşkianın mətbuat heyətinin və bəzi nümayəndələrinin Nyu-Yorka gəlməsi üçün viza verməkdən imtina edib.
Burada pərdəarxası müzakirələrin getdiyini deyənlər də var. Qeyd olunur ki, birbaşa liderlər səviyyəsində görüş olmasa da, Nyu-Yorkda pərdəarxası diplomatik təmaslar baş tutub. Donald Trampın xüsusi elçiləri (Stiv Uitkoff və Cared Kuşner) Qətərin vasitəçiliyi ilə İran nümayəndə heyəti (Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi) ilə Hörmüz boğazının açılması, sanksiyaların ləğvi və dondurulmuş aktivlər barədə dolayı (vasitəli) danışıqlar aparıblar.
“Alyans” SAM-ın sədri Abutalıb Səmədov baki-xeber.com-a bildirdi ki, prezident Trampla İran prezidentinin görüşünün mümkünlüyü barədə müəyyən ehtimallar səslənmişdi. “Ancaq bu görüş baş tutmadı. Əslində, ABŞ və İran prezidentlərinin görüşünün baş tutacağı real görsənmirdi. Çünki hələ İranla ABŞ nümayəndələri üzbəüz oturub danışmağı mümkün saymırlar. Ortada vasitəçilər əvvəl bir nümayəndə heyətinin yerləşdiyi otağa gedir, onun fikirlərini öyrənir, sonra o biri otağa keçir və onu qarşı tərəfə çatdırır, ardınca qarşı tərəfin mövqeyini o biri tərəfə çatdırır. Danışıqlar bu səviyyədə keçirilir. Nəticə də yoxdur.
İndi Trampa Pezeşkianın görüşü necə olmalı idi? Burada da vasitəçilər otaqları gəzməli idilər? Söhbət təkcə bu görüşlərin necə keçirilməsindən getmir, tərəflərin mövqeləri arasında çox böyük uçrum var. Xüsusilə İran ABŞ-ı qarşısında müxtəlif tələblər qoymaqda davam edir və ABŞ-da aralıq seçkilərinə bir aydan bir az artıq vaxt qalıb, təbiidir ki, onların bu şərtlərini qəbul edib danışıqlar aparması mümkünsüzdür. Ümumiyyətlə, İran hər məsələdə şərtlər irəli sürməklə prosesi düyünə salır. İndi Hörmüz boğazının açılması məsələsini də üç şərtlə bağlayıb. Blokadanın götürülməsi, aktivlərin üzərindən həbsin ləğv olunması və aktivlərin İrana verilməsi və hərbi əməliyyatların dayandırılması”.
A.Səmədov vurğuladı ki, burada söhbət təkcə ABŞ-la İrandan getmir, eyni zamanda İran İsraillə Livan arasında da hərbi əməliyyatların dayandırılmasını tələb edir. A.Səmədov qeyd etdi ki, bu tələblərin indiki şəraitdə ABŞ tərəfindən qəbul olunması, danışıqların da nəticə verməsi mümkün deyil. “Ümumiyyətlə, hələ danışıqlara başlamaq imkanı da yoxdur. Çünki tərəflər bir-birinin mövqeyini zəiflətməyə, bir-birini daxili auditoriya qarşısında çıxılmaz vəziyyətə salmağa çalışırlar. Bu cür danışıqların aparılması mümkünsüzdür. ABŞ-n prezidenti bəyan edir ki, İran bizə yalvarır, qarşımızda diz çökür. İran tərəfi də deyir ki, biz Amerikanı məğlub etdik, ABŞ yalnız bizim şərtlərimizlə danışıqlar masasına otura bilər. Aydındır ki, bu cür ritorikanın davam etdiyi şəraitdə nornal danışıqların keçirilməsi mümkün deyil. BMT Baş Assambleyasının gedişində baş tutan bu danışıqlar da əslinə qalsa ciddi bir nəticə verməyib və verə də bilməz. Sadəcə olaraq danışqlar görüntüsü yaratdılar ki, bu proses davam edir. Ancaq o şərtləri, İranın tələb etdiyi məsələləri qəbul etmədən danışqlar da mümkünsüzdür. ABŞ-ın da bu şərtləri qəbul etmək imkanı yoxdur”-deyə A.Səmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
