Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov ermənistanlı həmkarı Ararat Mirzoyanla Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası çərçivəsində Nyu-Yorkda görüş keçirib. Hər iki nazir Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün əhəmiyyətini vurğulayaraq, 2025-ci il Vaşinqton Sülh Sammiti çərçivəsində nail olunmuş razılaşmalardan sonra əldə olunmuş irəliləyişi nəzərdən keçirib.
Görüşdə Azərbaycan və Ermənistan arasında iqtisadi və nəqliyyat infrastrukturunun açılmasına xüsusi diqqət yönəlib. Bu kontekstdə sülhün faydalarının praktiki nümunələri kimi Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət və tranzit əlaqələri vurğulanıb. Nazirlər müxtəlif çoxtərəfli platformalarda müsbət gündəliyin təşviq edilməsi imkanları barədə fikir mübadiləsi aparıblar. Bu arada isə Nyu-Yorkda Amerika rəsmiləri Azərbaycanı Zəngəzur vasitəsilə Naxçıvanla birləşdirən TRIPP-in praktiki icra mərhələsinə daxil olması üçün maliyyə və institusional mexanizmləri təqdim ediblər. ABŞ rəsmilərinin yanaşması göstərir ki, Tramp administrasiyası Azərbaycan və Ermənistan arasında diplomatik müstəvidə əldə olunan irəliləyişin iqtisadi və infrastruktur layihələri sahəsində işbirliyi ilə daha da möhkəmlənməsini istəyir. Elə bu kontekstdə TRIPP layihəsinin icrasının sürətlənməsi təkcə Azərbaycanın və Ermənistanın yox, ABŞ-ın öz maraqları ilə da tamamilə üst-üstə düşür. İndi qarşıda duran əsas vəzifə TRIPP-in praktiki müstəvidə reallaşmasını tezləşdirməkdir. ABŞ-ın bu istiqamətdə daha aktiv fəaliyyətə start verməsi Azərbaycanın ideya müəllifi olduğu Zəngəzur dəhlizinin və ya başqa bir adı ilə TRIPP layihəsinin icrasının sürətlənəcəyini göstərir. Hələlik isə rəsmi Vaşinqton TRIPP layihəsinin icrasının praktiki mərhələyə daxil olmasının tezləşdirilməsi üçün Nyu-Yorkda müvafiq maliyyə və institusional mexanizmlərini açıqlayıb. Bununla bağlı təqdimat Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində ABŞ hökumətinin təşkilatçılığı ilə keçirilən “Sülh vasitəsilə rifah: Trans-Xəzər Ticarət Marşrutuna və TRIPP-ə investisiya” adlı tədbirdə baş tutub. Burada ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff, Montana ştatından respublikaçı senator Stiv Deyns, eləcə də Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan və beş Orta Asiya dövlətinin nümayəndələri iştirak edib. Müzakirələrin əsas diqqəti TRIPP-in 2025-ci ilin avqust ayında Ağ Evdə əldə edilmiş siyasi razılaşmadan maliyyələşdirmə, institusional mexanizmlərin formalaşdırılması və infrastruktur planlaşdırması da daxil olmaqla müvafiq işlərin artıq praktik, icra mərhələsinə keçid üzərində fokuslanıb. Stiv Uitkoff TRIPP-in, sadəcə nəqliyyat əlaqəsi deyil, sülh prosesinin iqtisadi davamı olduğunu vurğulayıb: “Rəsmi dairələr və şirkətlər beynəlxalq təchizat zəncirlərindəki potensial rolunu araşdırmağa başladıqca, TRIPP-in iqtisadi əhəmiyyəti onlar üçün daha da aydınlaşıb. Bu marşrutun bəzi yük daşınmalarının müddətini üç həftəyə qədər azalda biləcəyinə dair proqnozlar TRIPP-ə marağı artırır. İndi hər kəsin diqqəti malların daşınmasına və onların bazara çatdırılma sürətinə yönəlib. TRIPP qlobal ticarətdəki mövcud maneələri aşmağa, hazırda mürəkkəb və ya səmərəsiz tranzit marşrutları ilə ayrılmış bazarları birləşdirməyə kömək edə bilər. Nəticədə bütün dünya yenidən bir-biri ilə əlaqə quracaq”. ABŞ tərəfindən o da xüsusi qabardılır ki, TRIPP-in Transxəzər ticarət marşrutu ilə əlaqəsi bu layihənin potensialının daha böyük olmasını üzə çıxarır. Nəticədə TRIPP-ə beynəlxalq maraq sürətlə artır. ABŞ Dövlət Departamentinin məlumatına görə, layihə üzrə hazırda təklif olunan dəmir yolu marşrutu üzrə texniki, ekoloji və sosial amilləri əhatə edən mühəndislik, eləcə də texniki-iqtisadi əsaslandırma tədqiqatı aparılır. Ayrı bir texniki-iqtisadi əsaslandırma tədqiqatı nəqliyyat marşrutları ilə yanaşı enerji və rəqəmsal infrastrukturun da yerləşdirilməsi imkanlarını araşdırır. Bu tədqiqatlar özəl kapitalın cəlb edilməsi üçün zəmin yaratmalıdır. Nyu-Yorkdakı tədbir zamanı TRIPP ətrafında hazırlanan maliyyə mexanizmləri də təqdim edilib. Məlum olub ki, Vaşinqton və İrəvan infrastruktur layihələrinin inkişafına nəzarət edəcək TRIPP İnkişaf Şirkətini yaradırlar. Eyni zamanda, ABŞ daha geniş Transxəzər ticarət marşrutu boyunca layihələrə özəl investisiyalar cəlb etmək məqsədi daşıyan ayrıca Transxəzər Sahibkarlıq Fondunun yaradılmasını dəstəkləyir. Bu fond və TRIPP İnkişaf Şirkəti ayrı qurumlardır. Atlantik Şurasının Avrasiya Mərkəzinin direktor müavini Endryu D'Anieri qeyd edir: “TRIPP-in təşviqi və regiondan yüksək vəzifəli şəxslərin, böyük Amerika şirkətlərinin iştirakı ilə Trans-Xəzər Vençur Fondunun elan edilməsi Amerikanın bu biznesə ciddi yanaşdığının açıq bir siqnalıdır. Vençur fondu əvvəllər ABŞ-nin dəstəyi ilə yaradılmış oxşar fondların təcrübəsinə əsaslanaraq Amerika kapitalını cəlb etmək üçün nisbətən sürətli bir mexanizmə çevrilə bilər. TRIPP-lə bağlı siyasi razılaşma artıq əldə edilib, lakin tikinti prosesi başlamazdan əvvəl mühəndislik tədqiqatları, tənzimləyici təsdiqlər, maliyyələşdirmə və tenderlər tələb edir. Təkcə dəmir yolunun inşası tikinti başlandıqdan sonra ən azı 18 ay çəkəcək”.
TRIPP-in Transxəzər ticarət marşrutu ilə əlaqələndirilməsi onu daha cəlbedici layihə halına gətirir. Transxəzər ticarət marşrutu və ya Orta Dəhliz son illərdə Çin və Orta Asiyanı Qafqaz, həmçinin Avropa ilə birləşdirən şərq-qərb ticarət yolu kimi indi xüsusi diqqəti cəlb edir. Vaşinqtonun perspektivindən TRIPP olduqca mühüm bir bölgədə Amerika biznesinin iştirakını artırarkən, Orta Dəhliz önəmli bir halqaya çevriləcək. Respublikaçı senator Stiv Deyns qeyd edir ki, Cənubi Qafqaz və Orta Asiyada ABŞ aktiv aktorlardan biri olmalıdır və bu səbəbdən TRIPP-in mümkün qədər tez reallaşmasına çalışmalıdır. ABŞ Dövlət Departamenti isə bildirir ki, son 13 ay ərzində Vaşinqton Ermənistanda infrastruktura investisiya qoymaq və onu idarə etmək üçün lazımi hüquqi çərçivə yaratmaq üzərində işləyir. Eyni zamanda, ABŞ Konqresi sülh prosesini və layihələrin inkişafını dəstəkləmək üçün maliyyə ayırıb. Proseslər Rusiya və İranda da diqqətlə izlənir. Rusiya Beynəlxalq İşlər Şurasının sabiq baş direktoru Andrey Kortunov bildirir: “Rusiya Ermənistan və Azərbaycan arasında əldə edilən razılaşmanı alqışlayır və ABŞ-ın belə bir razılaşmaya nail olmaq səylərini müsbət qiymətləndirir. Lakin Rusiyanın regionda öz nəqliyyat maraqları var və o, bunu qorumağa çalışacaq. Bu, ümumilikdə Rusiyanın nəqliyyat strategiyasının bir hissəsidir və xüsusilə Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin inkişafı ilə bağlıdır. Başqa sözlə, bu, təkcə Cənubi Qafqaz məsələsi deyil, ümumiyyətlə Avrasiya kommunikasiya yolları məsələsidir”.
İstənilən halda görünən odur ki, müxtəlif qüvvələrin fərqli yanaşmasından asılı olamayaraq, ABŞ TRIPP layihəsinin mümkün qədər tez baş tutmasında maraqlıdır və bu istiqamətdə də müvafiq addımlar atır.
Tahir TAĞIYEV
