Azər Həsrət: "Qardaş Türkiyə də bunu bilir, ona görə də İranla bir qədər ehtiyatlı davranır"
İran tərəfindən Türkiyə gəmilərinə Hörmüz boğazı üzərindən keçid icazəsinin verilməsi və bunun rəsmi şəkildə ictimailəşdirilməsi regionda dəyişən siyasi dinamikanın diqqətçəkən göstəricilərindən biridir. Bu addım yalnız texniki və ya logistika məsələsi deyil, eyni zamanda geosiyasi mesaj daşıyan bir hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. İran tərəfinin açıqlamasında “dost ölkələr üçün açıq keçid” vurğusu etməsi isə münasibətlərin xarakterini açıq şəkildə ifadə edir və regionda tərəfləşmənin necə formalaşdığını göstərir.
Bu kontekstdə Hakan Fidan ilə Abbas Əraqçı arasında baş tutan telefon danışığı da təsadüfi deyil. Diplomatik təmasların intensivləşməsi, xüsusilə hərbi-siyasi gərginliyin artdığı bir dövrdə, tərəflərin koordinasiyanı gücləndirmək niyyətindən xəbər verir. Bu cür əlaqələr adətən yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı ilə məhdudlaşmır, həm də daha geniş regional balanslara təsir edir.
Türkiyə ilə İran arasında münasibətlərin istiləşməsi yeni bir fenomen deyil, lakin hazırkı geosiyasi şəraitdə bu proses daha həssas məna kəsb edir. Hər iki ölkə regionda təsir sahibi olmaq istəyən güclərdir və müəyyən məsələlərdə rəqib olsalar da, digər sahələrdə əməkdaşlıq edə bilirlər. Bu “rəqabətli əməkdaşlıq” modeli xüsusilə enerji, təhlükəsizlik və ticarət sahələrində özünü göstərir. Hörmüz boğazı kimi vacib bir nöqtədə koordinasiyanın olması isə bu münasibətlərin praktik səviyyədə də işlədiyini göstərir.
Bu yaxınlaşmanın ABŞ ilə Türkiyə arasındakı münasibətlərə təsiri məsələsi isə daha mürəkkəbdir. Ankara uzun illərdir ki, Qərb ittifaqları daxilində yer alsa da, son dövrlərdə daha müstəqil və çoxvektorlu xarici siyasət yürütməyə çalışır. Bu siyasət çərçivəsində Türkiyə həm Qərblə, həm də region ölkələri ilə paralel əlaqələr qurmağa çalışır. İranla münasibətlərin müəyyən sahələrdə inkişaf etdirilməsi də bu strategiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Vaşinqton üçün əsas narahatlıq məsələsi Türkiyənin İranla yaxınlaşmasının hansı sahələri əhatə etməsidir. Əgər bu əməkdaşlıq əsasən iqtisadi və logistika çərçivəsində qalarsa, bu, ciddi problem yaratmaya bilər. Lakin təhlükəsizlik və ya sanksiyalarla bağlı həssas sahələrə keçid olarsa, bu zaman Vaşinqton ilə Ankara arasında gərginlik yarana bilər. Xüsusilə İranın beynəlxalq sanksiyalar altında olduğu bir dövrdə belə əlaqələr Qərb tərəfindən diqqətlə izlənilir.
Digər tərəfdən, Türkiyə balanslı siyasət yürütməkdə maraqlıdır və tam şəkildə hər hansı bir blokun tərəfində yer almaqdan çəkinir. Bu isə o deməkdir ki, Ankara İranla münasibətləri inkişaf etdirsə belə, bu, avtomatik olaraq ABŞ-la münasibətlərin pozulması anlamına gəlmir. Əksinə, Türkiyə çox vaxt bu cür münasibətlərdən vasitəçilik və ya regional təsir aləti kimi istifadə etməyə çalışır.
Nəticə etibarilə, İranın Türkiyə gəmilərinə keçid icazəsi verməsi və paralel diplomatik təmasların artması regionda yeni koordinasiya elementlərinin formalaşdığını göstərir. Bu proses müəyyən həddə qədər ABŞ ilə Türkiyə arasında əlavə gərginlik yarada bilsə də, bu gərginliyin miqyası tərəflərin bu münasibətləri hansı çərçivədə saxlayacağından asılı olacaq. Mövcud reallıq göstərir ki, Ankara həm regional əməkdaşlığı genişləndirmək, həm də Qərb ilə strateji əlaqələri qorumaq arasında balans yaratmağa çalışır və yaxın gələcəkdə bu çoxvektorlu siyasətin davam edəcəyi ehtimalı yüksəkdir.
Siyasi şərhçi Azər Həsrət “Bakı-Xəbər” qəzetinə məsələ ilə bağlı açıqlamasında bildirib ki, Ankara-Tehran münasibətlərinin istiləşəcəyini düşünmür. Onun sözlərinə görə, Türkiyə zahirdə İrana dost kimi yanaşsa da, İran hətta zahirdə də dost görüntüsü vermir və İranın Türkiyəyə və Azərbaycana münasibətdə düşmənçilik siyasəti heç kimə sirr deyil. “Qardaş Türkiyə də bunu bilir, ona görə də İranla bir qədər ehtiyatlı davranır. Ən azından arada dini eynilik var, eyni zamanda İran əhalisinin demək olar ki, yarısı türklərdən ibarətdir. Buna görə də Türkiyənin İrana münasibəti müəyyən qədər loyaldır. Amma mən əminəm ki, Türkiyə də İranın normal bir dövlətə çevrilməsində maraqlıdır. Ankara İranın indiki formada qalmasının bölgə üçün təhdid təşkil etdiyini anlayır”, - deyə o qeyd edib.
Ekspert Hörmüz boğazı vasitəsilə Türkiyə tankerlərinin keçməsinə də münasibət bildirib. Onun fikrincə, mövcud şəraitdə İranın icazəsi ilə bu boğazdan keçmək risklidir: “Ümumiyyətlə, İran kimdir ki, beynəlxalq boğazı nəzarətdə saxlasın və kiminsə keçib-keçməməsinə qərar versin? Bu boğazın bir tərəfi İrana məxsusdursa, digər tərəfi Oman ərazisidir. Yəni burada ən azı iki dövlətin söz haqqı olmalıdır. Bundan əlavə, bu məkan qapalı boğaz olduğuna görə digər region dövlətlərinin də müəyyən söz haqqı var. İran hazırda Türkiyədə deyildiyi kimi ‘qabadayılıq’ edəcək vəziyyətdə deyil. Buna görə Ankara əslində bir qədər səbirli davranmalı və bu boğazdan tanker keçirməyə tələsməməli idi”.
Şərhçi rəsmi Ankara ilə ABŞ arasındakı münasibətlərə mümkün təsir məsələsinə də toxunub. Onun fikrincə, ABŞ belə bir məsələ səbəbilə NATO daxilində mühüm müttəfiqi olan Türkiyə ilə münasibətlərə yenidən baxmaz. O qeyd edib ki, Donald Tramp müharibəyə daxil olarkən əsasən təkbaşına hərəkət edib və digər tərəfdaşlardan tam asılı olmayıb. “Trampın açıqlaması da var ki, Hörmüz boğazından keçmək istəyən hər kəs bunu özü etməlidir. Türkiyə də bu çərçivədə hərəkət edib. Buna görə ABŞ-Türkiyə münasibətlərinə ciddi zərər dəyməyəcək”, – deyə o bildirib.
Eyni zamanda ekspert hesab edir ki, Türkiyə də daxil olmaqla dost ölkələr hazırda Hörmüz boğazı məsələsində daha ehtiyatlı davranmalıdırlar. Onun sözlərinə görə, bölgədə gərginliyin artdığı bir dövrdə tələskən addımlar əlavə risklər yarada bilər. Bu baxımdan, səbirli və təmkinli yanaşma daha məqsədəuyğun hesab olunur.
Dəniz NƏSİRLİ
