Azərbaycandan Ermənistana qaz ixracı üçün əsasən iki mümkün variant nəzərdən keçirilir: birbaşa boru kəməri ilə və ya üçüncü ölkə vasitəsilə tranzit (məsələn, Gürcüstan üzərindən). Alternativ olaraq mayeləşdirilmiş qazın daşınması da nəzəri variant kimi mövcuddur, lakin praktikada daha çətindir.
Ermənistana qaz ixracı məsələsi Cənubi Qafqazın enerji xəritəsində həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edən mövzulardan biridir. Bu prosesin əsasını Azərbaycanın zəngin qaz ehtiyatları, xüsusilə “Şahdəniz” qaz yatağı və regionda formalaşdırılmış müasir boru kəməri infrastrukturu təşkil edir. Mövcud layihələr göstərir ki, enerji resurslarının ötürülməsi təkcə iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, həm də regional sabitliyin və qarşılıqlı asılılığın formalaşdırılması vasitəsidir.
Planlaşdırılan ixrac marşrutu əsasən Cənubi Qafqaz Boru Kəməri sistemi üzərindən qurulur. Bu kəmər Azərbaycan qazını əvvəlcə Gürcüstan ərazisinə çatdırır və buradan Ermənistan istiqamətinə yönləndirilməsi nəzərdə tutulur. Belə yanaşma həm texniki, həm də coğrafi baxımdan optimal hesab edilir. Çünki artıq mövcud olan infrastrukturdan istifadə əlavə böyük sərmayə tələb etmir və layihənin reallaşmasını sürətləndirir.
Bu marşrutun seçilməsində siyasi amillər də az rol oynamır. Regionda birbaşa Azərbaycan-Ermənistan enerji bağlantısının mövcud olmaması səbəbindən tranzit ölkə kimi Gürcüstanın rolu ön plana çıxır. Gürcüstanın uzun illərdir regional enerji layihələrində etibarlı tərəfdaş kimi çıxış etməsi bu marşrutun daha stabil və risklərin nisbətən az olduğu variant kimi qiymətləndirilməsinə səbəb olur. Bu isə enerji layihələrinin davamlılığı üçün əsas şərtlərdən biridir.
İlkin mərhələdə Ermənistana ixrac olunacaq qaz həcminin məhdud olması gözlənilir. Bu, həm texniki imkanlarla, həm də Ermənistanın mövcud enerji balansı ilə bağlıdır. Lakin uzunmüddətli perspektivdə tələbatın artması və infrastrukturun genişləndirilməsi ilə qaz tədarükünün həcmi də artırıla bilər. Bu isə layihənin iqtisadi səmərəliliyini daha da yüksəldə və Azərbaycan üçün yeni ixrac imkanları yarada bilər.
Ermənistan üçün bu layihənin əsas üstünlüyü enerji mənbələrinin diversifikasiyasıdır. Hazırda ölkənin qaz təchizatında məhdud sayda mənbədən asılılıq mövcuddur və yeni alternativlərin yaranması enerji təhlükəsizliyini gücləndirə bilər. Azərbaycan qazının bu bazara daxil olması həm rəqabət mühitini genişləndirə, həm də Ermənistanda enerji qiymətlərini aşağı sala bilər.
Azərbaycan baxımından isə bu təşəbbüs enerji ixrac coğrafiyasının genişlənməsi deməkdir. Ölkə artıq Avropa bazarına çıxışı təmin edən iri layihələrdə iştirak edir və region daxilində yeni bazarların açılması strateji baxımdan əhəmiyyətlidir. Bu, həm də Azərbaycanın enerji diplomatiyasının daha çevik və çoxşaxəli xarakter aldığını göstərir.
Bununla yanaşı, layihə regional əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına da töhfə verə bilər. Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında enerji əlaqələrinin qurulması qarşılıqlı iqtisadi maraqları gücləndirərək siyasi münasibətlərin də normallaşmasına dolayısı ilə təsir göstərə bilər. Enerji layihələri çox vaxt iqtisadi məntiq üzərində qurulduğu üçün tərəflər arasında dialoq üçün praktik platforma rolunu oynayır.
Nəticə etibarilə, Ermənistana Azərbaycan qazının ixracı yalnız texniki və iqtisadi layihə deyil, həm də regionda yeni enerji münasibətlərinin formalaşması istiqamətində mühüm addımdır. Bu təşəbbüs uğurla reallaşarsa, Cənubi Qafqazda enerji təhlükəsizliyi güclənə, iqtisadi inteqrasiya dərinləşə və tərəflər arasında qarşılıqlı asılılıq artaraq daha stabil regional mühit yarana bilər.
Akif NƏSİRLİ
