Azad İsazadə: "Bu müharibə İranda hərbi çevrilişlə nəticələndi"
Hazırkı məlumata görə ABŞ, İsrail və İran arasında müvəqqəti atəşkəs razılaşdırılıb. Bu atəşkəs təxminən iki həftəlikdir və əsas məqsəd vəziyyəti gərginlikdən çıxarmaq və danışıqlara vaxt qazanmaqdır.
Amma bu, müharibənin tam bitməsi demək deyil. Tərəflər hələ də ehtiyatlı davranır və bəzi bölgələrdə vəziyyət tam sabit deyil. İran da bildirib ki, bu sadəcə fasilədir, münaqişə hələ yekunlaşmayıb.
Yəni qısaca desək, döyüşlər müvəqqəti dayandırılıb, amma vəziyyət hələ də qeyri-müəyyəndir və hər şey danışıqların nəticəsindən asılıdır.
Mövcud məlumata görə, bu atəşkəs əsasən ABŞ-ın təşəbbüsü ilə irəli sürülüb və vasitəçilər (xüsusilə regiondakı bəzi ölkələr) vasitəsilə İran tərəfinə çatdırılıb. İsrail də bu razılaşmanı dəstəkləyib, amma bütün detallar tam açıqlanmayıb.
Şərtlər açıq şəkildə tam yayımlanmasa da, əsas məqamlar bunlardır: tərəflər müəyyən müddət ərzində (təxminən iki həftə) birbaşa hərbi əməliyyatları dayandırır, xüsusilə raket və hava zərbələri dayandırılır. Hörmüz boğazında gərginliyin azaldılması və gəmiçiliyin təhlükəsizliyinin təmin olunması da əsas şərtlərdən biridir. Bu müddətdə tərəflər daha geniş və uzunmüddətli razılaşma üçün danışıqlar aparmalıdır.
Eyni zamanda bəzi məhdudiyyətlər də var. Bu atəşkəs bütün bölgələrə tam şamil olunmur və bəzi əməliyyatlar (məsələn, dolayı və ya başqa cəbhələrdə olan fəaliyyətlər) istisna ola bilər. Ona görə də vəziyyət tam sabit deyil.
Yəni, təşəbbüs daha çox ABŞ-dan gəlib, İran razılaşıb, İsrail isə müəyyən şərtlərlə qoşulub. Əsas məqsəd vaxt qazanmaq və daha böyük razılaşmaya nail olmaqdır.
Hərbi ekspert Azəd İsazadənin fikrincə, bu qarşıdurmada qələbədən söhbət gedə bilməz, amma bu qarşıdurmada ən çox üstünlük qazanan İsraildir. Onun sözlərinə görə, İsrail ABŞ-a arxalanaraq İranın hərbi potensialını kifayət qədər zəiflətdi - istər raket sənayesini, istərsə də SEPAH-ın qərargahlarını və generallarını sıradan çıxardı. Ekspertin fikrincə, İsrail başa düşdü ki, müharibədə İrana qalib gələ bilməyəcək, sadəcə öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün İranın hərbi potensialına maksimum zərbə vura bildi.
İsazadə hesab edir ki, bu müharibədə bəhrələnənlər sırasında ikinci yerdə, İsraildən sonra İran gəlir: “İran nə qədər zərbələrə məruz qalsa da, hakimiyyəti əldə saxlaya bildi, qoşunlar üzərində idarəetməni itirmədi - şaquli idarəetməni üfiqi idarəetmə ilə əvəzləməklə müqavimət göstərə və ona təhlükə yaradan ölkələrə cavab zərbəsi endirə bildi. İran Körfəzdəki ərəb monarxiyalarında yerləşən ABŞ bazalarına ciddi zərbələr endirdi.”
"Nə qədər təəccüblü olsa da, öz hərbi potensialını nümayiş etdirən ABŞ reallıqda hələlik heç nə əldə edə bilməyib. Neft daşınması marşrutları İranın nəzarəti altında qaldı, uran layihəsinə nə qədər zərbə dəysə də, ciddi itkilər verilsə də, hakimiyyət vahidliyini qoruyub saxlaya bildi. Hətta müharibədən əvvəl İrana mollalar rəhbərlik edirdisə, indi hakimiyyət SEPAH generallarının əlinə keçib. Demək olar ki, bu müharibə İranda hərbi çevrilişlə nəticələndi.
Eyni zamanda, bu müharibə nəticəsində ABŞ ciddi nüfuz itkisinə məruz qaldı. Avropa Amerikaya dəstək vermədi, hətta bəzi hallarda mane oldu.
Müharibəyə qədər ABŞ bazalarına malik olan ərəb ölkələri hesab edirdi ki, bu bazalar onların təhlükəsizliyinin zəmanətidir. Reallıqlar isə göstərdi ki, ABŞ bazaları yerləşən ölkələr daha çox təhlükəyə məruz qaldı, nəinki belə bazalara malik olmayan ölkələr. İstisna etmirəm ki, gələcəkdə bazalara malik olan ölkələr ABŞ bazalarını öz ərazilərindən uzaqlaşdırmağa çalışacaqlar" - deyə ekspert vurğuladı.
Şərhçinin fikrincə, belə bir şəraitdə Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik boşluğu uzun müddət belə qala bilməz: "Hesab edirəm ki, bu təhlükəsizliyi Yaxın Şərqdə Türkiyə və Pakistan öz üzərinə götürə bilər. Bu iki ölkə nümayiş etdirdi ki, regionda yalnız bu cütlük İrana təzyiq göstərə bilər. Onlar müharibəyə qoşulmadı, amma danışıqlarda çox fəal iştirak etdilər. İstisna etmirəm ki, gələcəkdə regionun təhlükəsizliyini təmin edən məhz bu iki ölkə olacaq.
Hesab edirəm ki, son olaylarda Trampın əsas səhvi ABŞ-ın əzəli rəqibi Çinin qarşısında öz zəifliyini göstərməsi oldu. "İrana özünə tabe edə bilməyən ABŞ Çinə nə edə bilər?” sualı ortadadır. Bu baxımdan, müharibədə iştirak etməsə də, ondan duvident götürən ölkələrdən biri də Çin oldu. Çinin iki rəqibi - ABŞ və Rusiya - özlərindən zəif hesab edilən ölkələrdə heç nəyə nail ola bilmədi. Nə Rusiya Ukraynada, nə də ABŞ İranda uğur qazana bildi. Hər iki halda müharibədə iştirak etməyən, heç bir itki verməyən Çin siyasi xal qazandı".
Akif NƏSİRLİ
