2003-cü ilin noyabrında ABŞ prezidenti Corc Buş “Böyük Yaxın Şərq” ideyasını irəli sürdü. Böyük Yaxın Şərq dedikdə qərbdə Mərakeşdən, şərqdə Pakistana qədər, şimalda Türkiyədən, cənubda Sudana qədər ərazi nəzərdə tutulur. 2004-cü ilin iyununda Si-Aylenddə keçirilən “böyük 8-liyin” (Kanada, Fransa, Almaniya, İtaliya, Yaponiya, Rusiya, Birləşmiş Krallıq və ABŞ) görüşündə ABŞ bu ideyanı dəstəkləməyi təklif etdi. ABŞ-ın bu təşəbbüsü Yaxın Şərq regionunda “demokratiyanı dəstəkləyən ocaqlar” yaratmaq istəyi və demokratiyanı yaymaq pərdəsi altında ərəb dünyasını parçalamaq cəhdi ilə bağlı idi. Lakin demokratik islahatları xariclə əlaqələndirmək olmaz, demokratiyanı kənardan gətirmək mümkün deyildir.
ABŞ-ın “ərəb baharı” siyasəti və həmçinin İsrail ilə birlikdə 2026-cı ildə İrana hücumu “Böyük Yaxın Şərq” ideyası ilə bağlıdır. “Böyük Yaxın Şərq”ə Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Liviya, Sudan, Misirin daxil olduğu Şimali Afrika, Türkiyə, Suriya, Fələstin, İsrail, Livan, İordaniya, İraq, Küveyt, Bəhreyn, Səudiyyə Ərəbistanı, Oman, Qətər, Yəmənin daxil olduğu Yaxın Şərq, İran və ətrafı, Pakistan, Əfqanıstanın daxil olduğu Cənubi Asiya daxildir. Bölgədə ABŞ-ın siyasətinə tabe olmayan dövlətlər və ABŞ hərbi bazalarının yerləşdiyi və dolayısı ilə ABŞ-ın siyasətinə uyğunlaşan dövlətlər var. İkincilər Fars körfəzinin ərəb ölkələridir. ABŞ bu bölgədə onun siyasətinə uyğun fəaliyyət göstərən dövlətləri deyil, müstəqil siyasət aparan dövlətləri hədəf alıb. 2001-ci il 11 sentyabr terror aktından sonra ABŞ Əfqanıstana hücum etdi, Taliban rejimi devrildi, ABŞ 20 il ölkədə hərbi mövcudluğunu saxladı. 2003-cü ilin martında İraqın “azadlığı” əməliyyatına başlayan ABŞ Səddam Hüseyn rejimini devirdi. Müxtəlif təbəqələrin, xüsusən də tələbələrin xarici və daxili siyasətdən narazılıqlarından, ölkə daxilində müxalifət qüvvələrindən istifadə edən və onları maliyyələşdirən ABŞ demokratiyanı yaymaq pərdəsi altında Misirin daxili işlərinə müdaxilə edərək, 2011-ci ildə Hüsnü Mübarək rejimini devirdi. 34 il müddətində Yəməni idarə edən Əli Abdulla Saleh rejiminin devrilməsi barədə Almaniyanın xahişi ilə BMT Təhlükəsizlik Şurası iclas çağırsa da, Rusiya və Çin Yəmənə dair qətnaməni dəstəkləmədi. Bununla belə, ABŞ tərəfindən maliyyələşən müxalifətçilərlə iqtidarın qarşıdurması nəticəsində yüzlərlə insan, öldürüldü. 2011-ci il xalq etirazlarından (Yəmən inqilabı) sonra 2012-ci ildə Əli Abdulla Saleh hakimiyyəti tərk etdi. ABŞ Liviyanın, İraqın, son zamanlar isə İranın daxili işlərinə açıq hərbi müdaxilə etdi. Liviyada əməliyyatlar 2011-ci il 11 mart tarixdən başlamış, həmin il oktyabrın 20-də Muəmmar Qəddafinin öldürülməsi ilə başa çatmışdır.
ABŞ diplomatı Henri Kissincerin fikrincə, heç bir region Amerika üçün Fars körfəzi qədər problem yaratmır: ”Dünyanın bu hissəsində demokratik ölkə yoxdur. ABŞ və inkişaf etmiş digər demokratik dövlətlər bu regionda bizə düşmən olan rejimin dominantlığına yol verməməyə çalışırlar.” “İnkişaf etmiş ölkələrin iqtisadiyyatı Fars körfəzinin energetika ehtiyatlarından asılıdır və orada vəziyyətin kəskinləşməsi Şimali Afrikadan Mərkəzi Asiyayadək və Hindistana qədər ərazilərə təsir edir. Körfəzdə ən təhlükəli dövlət İran hesab edilir”. İranı neytrallaşdırmaq üçün ABŞ ilk növbədə ərəb dövlətlərində hərbi bazalarını qurmaqla möhkəmləndi. Səudiyyə Ərəbistanında, Bəhreyndə, Qətərdə, Küveytdə, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində, İordaniyada, İraqda, Suriyada ABŞ-ın hərbi bazaları var. ABŞ terrorla mübarizə adı altında bölgəyə daim müdaxilə etmişdir. Hərbi bazalarının yerləşdiyi və müttəfiq olduğu dövlətlər vasitəsilə ABŞ müstəqil siyasət yeridən digər dövlətlərə təsir etməyə çalışır. Yaxın və Orta Şərqdə ən yaxın müttəfiq olan ABŞ və İsrail bölgədə ən təhlükəli dövlət İranı hesab edirlər. ABŞ özünün və hətta İsrailin nüvə dövləti olmasına baxmayaraq, İrana qarşı nüvə proqramını ləğv etmək iddiasını irəli sürür. Bu məqsədlə ABŞ ilk növbədə, İrana qarşı sanksiyalar tətbiq etsə də, sonrakı mərhələ hərbi müdaxilə ilə nəticələndi.
Türkiyə hərbi potensialına, ordu gücünə görə aparıcı, müstəqil sözünü deyən, ədaləti və güclü ordusu ilə nüfuz qazanan bir dövlətdir, balansı saxlayır. Həm NATO-nun üzvüdür, həm də Rusiya kimi anti-NATO dövləti ilə münasibətləri müsbət istiqamətdə saxlaya bilir. Pakistan da öz ordusuna, əhalisinin sayına görə aparıcı dövlətdir. Əfqanıstanla münasibətlərdə soyuqluq Pakistanın da hərbi müdaxiləsinə səbəb olur, bu da bölgədə güclü, Türkiyə ilə müttəfiq olan Pakistan kimi dövlətin zəifləməsinə yönəldilmiş bir vasitədir.
ABŞ və Böyük Britaniya İran neftini həmişə mənimsəməyə çalışmışlar. 1953-cü ildə ABŞ və Böyük Britaniya demokratik yolla seçilmiş İranın baş naziri Məhəmməd Musəddiqi devirdilər. Məhəmməd Musəddiq Böyük Britaniyanın nəzarəti altında olan İran neftinin milliləşdirilməsi məsələsini irəli sürürdü ki, Böyük Britaniya bununla razılaşmırdı. Neft şirkətinin milliləşdirməsinə cavab olaraq Britaniyanın Kral Dəniz Qüvvələri İran üçün həyati əhəmiyyətli Abadan neft limanını blokadaya aldı, paralel olaraq London hökuməti İrana qarşı sanksiyalar tətbiq etdi. Məhəmməd Musəddiq Britaniya ilə əməkdaşlıq təklif etsə də, London neftin qazancının yarısını da olsa, İrana verməkdən qəti şəkildə imtina etdi. ABŞ Məhəmməd Musəddiqin SSRİ ilə yaxınlaşmasından ehtiyyat edirdi. Halbuki Məhəmməd Müsəddiq Sovet İttifaqına İranın şimalında neft çıxarmaq və axtarış hüququnun tanınmasına qarşı idi. ABŞ və Böyük Britaniya İran daxilində etirazlar təşkil etdilər, təşviqatdan istifadə etdilər, ordu daxilində çevriliş edildi. İraqa qaçan Şah Məhəmməd Rza Pəhləvi ABŞ-ın dəstəyilə hakimiyyətə qayıtdı və Qərbə yaxın siyasət apardı. 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra ABŞ-la münasibətlər mənfi istiqamətə yönəldi. 1980–1988-ci illəri əhatə edən İran-İraq müharibəsi zamanı ABŞ dolayısı ilə İraqı dəstəklədi. ABŞ-ın 2020-ci ildə İraqda Bağdad beynəlxalq hava limanına endirdiyi dron zərbəsi nəticəsində İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Kudüs Gücü komandanı general Qasım Süleymaninin öldürülməsindən sonra ABŞ və İran arasında gərginlik artdı. ABŞ və İsrail dünyəvi, Qərbyönümlü dövlətlər olaraq İranın islam dövləti olmasını, “molla rejimi”ni qəbul etmədiklərini bildirsələr də, əslində məqsəd İranın müstəqil siyasət yeritməsinin qarşısını almaq, ABŞ-ın isə neft və qazla zəngin olan İranda özünün təyin edəcəyi və ABŞ-a xidmət edəcək hökumətin yaradılmasıdır.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
