Davud Rəhimli: "Məşğulluq yerlərinin o adamlara uyğunlaşdırılması sahəsində çətinliklər olduğu üçün..."
İnsanın gözdən əlil olması, eşitmə qabiliyyətinin olmaması, yaxud zəif eşitməsi heç də o anlama gəlməli deyil ki, bu insanlar fəaliyyətdən kənarda qalmalıdır. Qeyd edək ki, müxtəlif kateqoriyalı əlilliyi olan insanların cəmiyyətdə özünə yer tutması, ayrı-ayrı fəaliyyət sahələrində təmsil olunması dövlətimizin həyata keçirdiyi siyasətə daxildir.
Əlbəttə, gözdən əlillər də, karlar da, digər əlilliyi olan insanlar da əqli cəhətdən tam inkişaf edib və onlar bacardığı işin qulpundan yapışmağa hər zaman hazırdır.
Demək olar ki, çoxlarımızın ətrafında bu qəbildən olan insanlar var və biz onlarla ünsiyyət zamanı açıq şəkildə işləmək arzusunda olduqlarını hiss edirik. Özləri də deyirlər ki, uyğun iş yerləri olsa, onlar orada fəaliyyət göstərməyə tam hazırdır. Qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan dövləti əlilliyi olan insanlara hər zaman həssaslıqla yanaşır, onların təhsil alması, cəmiyyətin müxtəlif sferalarında təmsil olunması ilə bağlı layihələr, dövlət proqramları həyata keçirir. Sözsüz ki, bu layihə və proqramlar gözdən əlillər, eşitmə qabiliyyəti olmayan və digər fiziki əlilliyi olan insanlara stimul verir, onlarda sabaha inam yaradır. Bununla belə, həm gözdən əlillərin, həm eşitməsi olmayan, yaxud zəif olan insanların məşğulluğunda problemlər yox deyil. Çoxlarımız onlarla söhbət zamanı özlərinə uyğun iş yerlərinin olmamasını eşitmişik. Onların arzusu özəl və dövlət qurumlarında öz qabiliyyətinə uyğun iş yerləri ilə təmin olunmasıdır.
Onu da qeyd edək ki, sovet dövründə gözdən əlillər və karlar üçün xüsusi müəssisələr yaradılmışdı. Onlar bu müəssisələrdə fəaliyyət göstərir, əmək qabiliyyətini formalaşdırırdı. Bu gün isə xüsusi profilli müəssisələr, demək olar ki, yoxdur. Bu da qeyd etdiyimiz kateqoriyadan olan əlillərin fəaliyyətinə əngəl törədir.
Azərbaycan Respublikası Əlil Təşkilatları İttifaqının (ƏTİ) sədri Davud Rəhimli bizimlə söhbətində bildirdi ki, yalnız gözdən əlillər, karlar deyil, digər fiziki qüsurlu insanların da məşğulluğunda problemlər mövcuddur: "Təkcə gözdən əlillərin yox, ümumiyyətlə, əlilliyi olan insanların məşğulluğu ilə əlaqədar problem mövcuddur. Sovet dönəmində gözdən əlillərin, eşitmə qabiliyyəti olmayanların, eləcə də digər kateqoriyadan olan əlillərin öz təşkilatlarının xüsusi müəssisələri vardı və o müəssisələr respublika üzrə çox geniş yayılmışdı. Bu da həmin insanların məşğuliyyətinin təmin olunması demək idi. Sonradan məlum səbəblərdən ya o müəssisələr ləğv olundu, ya da kimlər tərəfindənsə zəbt edildi. Eyni zamanda, ən ciddi problemlərdən də biri o oldu ki, sifarişlər verilmədiyindən, o müəssisələr yeni fəaliyyət formasına keçə bilmədi. Bu səbəbdən də müəssisələrin çoxu qeyd etdiyim vəziyyətdədir. Vaxtilə o müəssisələrin işləməsinin başlıca səbəbi dövlət sifarişlərinin olması idi. Hazırda isə həm dövlət, həm də özəl təşkilatlar tərəfindən sifarişlər yoxdur. Ümumiyyətlə, o müəssisələr işlək vəziyyətdə deyil. Digər tərəfdən, qanunvericilikdə gözdən əlil insanlar və digər əlilliyi olanların məşğulluğunun təmin olunması üçün müəyyən hallar nəzərdə tutulub. Həmçinin, Nazirlər Kabinetinin əlilliyi olan insanların məşğulluğunun təmin olunması üçün kvotaların tətbiq olunması istiqamətində sərəncamı var. Baxmayaraq ki, burada da kvotaya əməl olunması, kvotanın icrası, eyni zamanda, məsuliyyətə cəlb etmək sahəsində problemlər var. Burada məsələ belə qoyulmalı deyil ki, təkcə gözdən əlillər işlə təmin olunsun, başqa kateqoriyalı əlillər də işlə təmin olunmalıdır. Bu məsələyə kompleks yanaşma olmalıdır. Bütün əlilliyi olan insanlar üçün hazırda bu problemlər var. Məşğulluq sahələrinin bu insanlar üçün uyğun olmaması, onların ali və peşə təhsili almasında problemlərin mövcudluğu əlillərin həmin prosesləri əsasən keçə bilməməsinə səbəb olur. Beləliklə, sonda onların məşğulluğunun təmin olunması istiqamətində mövcud problemlər əmələ gəlir. Onların həm təhsil sahəsində müxtəlif ixtisaslara, eyni zamanda da müasir peşələrə yiyələnməsi istiqamətində problemlər var. Məşğulluq yerlərinin o adamlara uyğunlaşdırılması sahəsində çətinliklər olduğu üçün, gözdən əlilliyi və digər əlilliyi olan insanlar geniş fəaliyyət göstərə bilmir".
Qeyd edək ki, gözdən əlilliyi olan insanlar arasında ədəbiyyat və elm adamları, musiqiçilər, toxuculuq qabiliyyəti olan insanlar var. O insanlar haqqında çoxumuzun məlumatı yox deyil.
Bu barədə danışan D.Rəhimli bildirdi ki, onlar arasında istedadı olan insanlar çoxdur: "Bu var, bəli. Amma əsas diqqəti gözdən əlillərin təhsil sahəsində müxtəlif ixtisaslara yiyələnməsindəki problemə yönəltmək istəyirəm. Bu insanların məşğulluq sahələrinə inquluziya olunması üçün müəyyən peşə və bacarıqlar lazımdır. Hansısa bir müəssisə, təşkilat əlil olduqlarına görə onları işə götürmür. Onların vəziyyətinə uyğun iş yerlərində vakansiyalar olmalıdır ki, əlillər öz bacarığına uyğun çalışsın. İstedadlı əlillərə gəlincə, gözdən əlillərin də arasında müəyyən yaradıcılıq qabiliyyəti, bacarığı olan insanlar çoxdur. Onlar musiqidə, incəsənətin müxtəlif sahələrində, ədəbiyyatda fəaliyyət göstərir. Bizim gözdən əlilliyi olan insanlarımız var ki, onlar öz iradəsi, gücü hesabına ali təhsil alıb və öz sahələrində fəaliyyət göstərir. Onların istedadı, bacarıqları məşğulluğun tam təmin olunması üçün yetərli deyil. Elə gözdən əlilliyi olan insan var ki, o müğənnidir və artıq bu sahədə yetişib, hətta şou-biznesə də qatılıb. Digər tərəfdən, bəzi gözdən əlillər var ki, onlar incəsənətin digər sahələri üzrə ixtisaslaşıb. Bu isə adətən mövsümi xarakter daşıyan hallardır. Onlar bununla öz məşğulluğunu tam olaraq təmin edə bilmir".
Hansı peşə və sənətlərin gözdən əlillərə xas olduğunu, onların hansı sahədə özlərini, qabiliyyətini tam ifadə edə bildiyini də D.Rəhimlidən soruşduq.
D.Rəhimli qeyd etdi ki, onlar əsasən yüngül sənaye sahəsində çalışıb. Onun sözlərinə görə, gözdən əlillər burada görmə qabiliyyəti olan insanlarla çiyin-çiyinə işləyib: "Onlar yüngül sənaye sahəsində çalışırdılar. Bildiyim qədər, dövlət tərəfindən onlara böyük sifarişlər olurdu. Məlumatıma görə, dövlətin ümumi sifarişlərinin 14-15 faizi bu qəbildən olan insanlara verilirdi. Onlar elektrik əşyaları, məişət avadanlıqları düzəldirdilər. Eyni zamanda, həmin müəssisələrdə inklüzivlik də vardı. Yəni o müəssisələrdə təkcə gözdən əlil insanlar işləmirdi, orada gözdən əlilliyi olmayan insanlar da işləyirdi. O müəssisələr qarışıq tipli idi".
D.Rəhimli nəzərə çatdırdı ki, gözdən əlillərin məşğuliyyətlə bağlı üzləşdiyi çətinliklər eşitmə qabiliyyəti zəif olanlar üçün də aktualdır: "Onların da vəziyyəti gözdən əlillərin vəziyyəti kimidir. Sovet illərində onların da çalışdığı müəssisələr fəaliyyət göstərib, lakin o müəssisələr artıq qapadılıb. Eşitmə qüsurlu, nitqində problem olan insanlar da öz vəziyyətinə uyğun işlə təmin olunurdular. Eşitmə qüsurlu insanların təşkilatları hələ keçən əsrin 20-30-cu illərində yaradılmışdı. Bu ictimai birliklərin nəzdində də müəssisələr fəaliyyət göstərirdi".
Davud müəllim "Siz gözdən əlillər, eşitmə qabiliyyəti olmayan və digər kateqoriyadan olan əlillərin məşğulluq probleminin mövcudluğunu qeyd etdiniz. Deməliyik ki, Azərbaycan dövləti gözdən əlillər və digər kateqoriyadan olan əlillərin məşğulluğunun təmin olunması üçün işlər həyata keçirir, bu sahədə uğurlu nəticələr də yox deyil. Ümumiyyətlə, rəhbərlik etdiyiniz təşkilatın onların məşğulluğunun artırılması, iş yerləri ilə təmin olunması, ali və peşə təhsili alması ilə bağlı təklif və layihəsi varmı?" - sualımızı da cavablandırdı.
D.Rəhimli qeyd etdi ki, rəhbərlik etdiyi təşkilat sözügedən sahədə artıq təklif, layihə hazırlayaraq müvafiq quruma təqdim edib: "Bizim məqsədimiz heç də o deyil ki, əlilliyi olan insanlar üçün ayrıca müəssisələr yaradılsın. Dövlət də bu sahədə işlər görür. Heydər Əliyev Fondu da, öz növbəsində, Bakıda və bölgələrdə əlillərlə bağlı mərkəzlər yaradıb. Müvafiq iş yerlərinin gözdən əlillər və digər əlilliyi olan insanlar üçün uyğunlaşdırılması ilə bağlı, əlilliyi olan insanların bütün sahələr üzrə məşğulluğunun təmin olunması üçün təşkilatımız qaydalar hazırlayıb. Yəni necə olmalıdır ki, bu insanlar digərləri ilə bərabər fəaliyyət göstərsin. Artıq hazırladığımız qaydalara müvafiq nazirliklərdən, yerli icra hakimiyyətlərindən rəylər alındı və hazırda həmin qaydalara Nazirlər Kabinetində baxılır. Əminik ki, bu qaydalar payız aylarında qəbul olunacaq və artıq sonradan bütün müəssisə və təşkilatlar üçün vacib olan qanunverici bir sənəd kimi qüvvəyə minəcək. Yəni bu sənədə əsasən iş yerləri əlilliyi olan insanlar üçün uyğunlaşdırılacaq. Eyni zamanda, qəbul ediləcəyini gözlədiyimiz bu qanunvericilikdə təhsil sahələrinin bütün kateqoriyalı əlillər üçün uyğunlaşdırılması məsələsi də qoyulub. Burada söhbət əsasən ali və peşə təhsilindən gedir. Bu sahələrin əlillər üçün uyğunlaşdırılması nəzərə alınsın ki, bu insanlar həmin yerlərdən istifadə edə bilsin. Biz bu fəaliyyətin kompleks şəkildə həyata keçirilməsini istəyirik. Həm bizim təşkilatın, həm Gözdən Əlillər Cəmiyyətinin, həm də başqa təşkilatların müəyyən qısamüddətli layihələri olur. Amma qeyd etdiyim qanunvericilik layihəsi bu sahəyə kompleks baxışdır. Ümidvarıq ki, gələn ildən bu sahədəki dönüşü hər birimiz hiss edəcəyik".
İradə SARIYEVA
