Nax­çı­van­da sağ­lam­lıq tu­riz­mi­nin bö­yük in­ki­şaf po­ten­si­al­la­rı...

Qə­dim Azər­bay­can tor­pa­ğı olan Nax­çı­van di­ya­rı­nın əl­ve­riş­li coğ­ra­fi möv­qe­yi, Qərb­lə Şərq ara­sın­da­kı ti­ca­rət yol­la­rı üzə­rin­də yer­ləş­mə­si, zən­gin tə­bii sər­vət­lə­rə ma­lik ol­ma­sı, həm­çi­nin tə­biə­ti­nin və me­mar­lıq abi­də­lə­ri­nin gö­zəl­li­yi, əha­li­si­nin qo­naq­pər­vər­li­yi, mərd­li­yi, gö­zəl adət və ənə­nə­lə­ri onun şöh­rə­ti­ni çox-çox uzaq­la­ra yay­maq­la səy­yah­la­rın bö­yük ma­ra­ğı­na sə­bəb ol­muş, on­lar öz sə­ya­hət­na­mə və yol qeyd­lə­rin­də bu öl­kə haq­qın­da xoş tə­əs­sü­rat­la­rı­nı yaz­mış­lar.

Nax­çı­va­nın ta­ri­xi, tə­biə­ti, iq­ti­sa­diy­ya­tı, mə­də­niy­yə­ti, əha­li­si və s. ba­rə­də qə­dim yu­nan, həm­çi­nin ərəb, fars, türk, gür­cü, rus və Av­ro­pa mə­xəz­lə­rin­də zən­gin mə­lu­mat­lar var­dır. Bi­zim era­nın baş­lan­ğı­cın­da Nax­çı­van İran, Hin­dis­tan, Çin ki­mi Şərq öl­kə­lə­rin­dən Qər­bə ge­dən ti­ca­rət yol­la­rı üzə­rin­də yer­ləş­mək­lə, mü­hüm ti­ca­rət mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri idi. He­ro­dot, Pto­lo­mey və baş­qa­la­rı­nın ver­di­yi mə­lu­ma­ta gö­rə, Nax­çı­van era­mı­zın əv­və­lin­də ən gö­zəl və ən məş­hur şə­hər idi.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın tər­ki­bi­nə da­xil olan Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı dağ­lıq öl­kə olub, Ki­çik Qaf­qa­zın cə­nub-qər­bin­də yer­lə­şir. Nax­çı­van MR-in sər­həd xət­ti­nin ümu­mi uzun­lu­ğu 398 ki­lo­met­rə bə­ra­bər­dir. Mux­tar Res­pub­li­ka cə­nub və qərb­dən İran və Tür­ki­yə ilə, şi­mal­dan və şi­mal-şərq­dən isə Er­mə­nis­tan­la həm­sər­həd­dir. Ha­zır­da Nax­çı­van MR-in ümu­mi sa­hə­si 5363 kv.km-dir. 2017-ci ilin ma­yı­na olan mə­lu­ma­ta gö­rə, Nax­çı­van 448 min nə­fər əha­li ya­şa­yır.

Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı­nın pay­tax­tı Azər­bay­ca­nın qə­dim şə­hər­lə­rin­dən bi­ri olan, in­şa edil­mə­si e.ə II mi­nil­li­yə aid Nax­çı­van­dır. O, res­pub­li­ka­nın pay­tax­tı olan Ba­kı şə­hə­rin­dən 535 km mə­sa­fə­də yer­lə­şir.

Mux­tar res­pub­li­ka­nın əl­ve­riş­li coğ­ra­fi möv­qe­də yer­ləş­mə­si, onun tə­bii zən­gin­lik­lə­ri hə­lə çox qə­dim­dən mə­lum ol­muş­dur. Nax­çı­van MR ye­ral­tı və ye­rüs­tü sər­vət­lər­lə zən­gin­dir. Onun ye­ri­nin tə­kin­də qı­zıl, gü­müş, mis, ci­və, mər­gü­müş, mo­lib­den, po­li­me­tal­lar, daş duz, kü­kürd, rspub­li­ka­dan kə­nar­da da şöh­rət­lən­miş şə­fa bu­laq­la­rı - Si­rab, Ba­dam­lı, Da­rı­dağ, Vay­xır və s. ki­mi mi­ne­ral su­lar var­dır. Ye­rin üs­tün­də mün­bit tor­paq­la­rı, dur­na göz­lü bu­laq­la­rı, ki­fa­yət qə­dər su eh­ti­yat­la­rı, zən­gin flo­ra­sı­nın tər­ki­bin­də əvəz­siz dər­man bit­ki­lə­ri, bal, kau­çuk, kit­rə, bo­yaq, al­ko­lo­id, efir, qi­da mad­də­lə­ri və s. ve­rən bit­ki­lə­ri var­dır.

Mux­tar res­pub­li­ka­nın gö­zəl tə­biə­ti, əl­və­riş­li iq­lim şə­rai­ti, buz bu­laq­la­rı, mi­ne­ral su­la­rı bu­ra­da çox­lu sa­na­to­ri­ya­la­rın, is­ti­ra­hət ev­lə­ri­nin ti­ki­lib is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si­nə im­kan ya­ra­dır. İna­nı­rıq ki, Al­la­hın bəxş et­di­yi bu tə­bii sər­vət­lər­dən ya­xın gə­lə­cək­də ge­niş is­ti­fa­də edil­mə­si üçün gənc, su­ve­ren döv­lə­ti­mi­zin hər cür im­ka­nı ola­caq­dır.

Mux­tar res­pub­li­ka­da 200-ə ya­xın müa­li­cə­vi əhə­miy­yə­ti olan müx­tə­lif mi­ne­ral su bu­laq­la­rı var­dır. On­la­rın sut­ka­lıq de­bi­ti 30 mln. litr­dən ar­tıq­dır. Bu bu­laq­la­rın bir ço­xu­nun su­yu Yer kü­rə­sin­də az tə­sa­düf edi­lən su­lar si­ya­hı­sı­na da­xil­dir. Bu su­lar­dan is­ti­fa­də edə­rək on­lar­la xəs­tə­li­yi müa­li­cə edib, min­lər­lə in­sa­na şə­fa ver­mək müm­kün­dür. Bun­dan baş­qa bu su­la­rın tər­ki­bin­də ton­lar­la mi­ne­ral duz­lar, tə­bii kar­bon qa­zı var­dır. Bu mad­də­lər isə is­teh­sa­lat­da və tibb­də mü­vəf­fə­qiy­yət­lə tət­biq olu­na bi­lər.

Ki­çik Qaf­qa­zın cə­nub-qərb qur­ta­ra­ca­ğın­da yer­lə­şən və ti­pik dağ­lıq öl­kə olan Nax­çı­van MR-in rel­ye­fi baş­lı­ca ola­raq dü­zən­lik və dağ­lıq his­sə­dən iba­rət­dir. Onun də­niz sə­viy­yə­sin­dən or­ta yük­sək­li­yi 1400 met­rə bə­ra­bər­dir. Mux­tar Res­pub­li­ka əra­zi­si­nin müt­ləq yük­sək­li­yi­nin amp­li­tu­da fər­qi 600 metr (Ko­tam ya­xın­lı­ğın­da Ara­zın va­di­si) 3906 metr (Qa­pı­cıq zir­və­si) ara­sın­da tə­rəd­düd edir.

Nax­çı­van MR özü­nün kəs­kin kon­ti­nen­tal iq­li­mi ilə Azər­bay­ca­nın di­gər fi­zi­ki-coğ­ra­fi vi­la­yət­lə­rin­dən fərq­lə­nir. Əra­zi­də iq­li­mi ya­ra­dan əsas amil­lər gü­nəş ra­dia­si­ya­sı­nın bol­lu­ğu, at­mos­fer döv­ra­nı­nın mürk­kəb­li­yi, rel­ye­fin isə xey­li müx­tə­lif ol­ma­sı ilə sə­ciy­yə­lə­nir.

Mux­tar Res­pub­li­ka­nın əra­zi­sin­də müa­sir land­şaf­tın ya­ran­ma­sın­da, bir sı­ra iq­lim amil­lə­ri ilə ya­na­şı, gü­nəş ra­dia­si­ya­sı da mü­hüm rol oy­na­yır. Gü­nəş ra­dia­si­ya­sı­nın gər­gin­li­yi əsa­sən gü­nəş­li sa­at­la­rın miq­da­rı ilə he­sab­la­nır. Əra­zi­nin dü­zən­lik və qis­mən al­çaq dağ­lıq sa­hə­lə­rin­də gü­nəş­li sa­at­la­rın miq­da­rı (or­ta il­lik kə­miy­yə­ti 2800 saa­ta bə­ra­bər­dir) Azər­bay­ca­nın di­gər ra­yon­la­rın­da­kın­dan çox­dur.

Ha­va­nın or­ta il­lik tem­pe­ra­tu­ru Araz­bo­yu dü­zən­lik­də və al­çaq dağ­lıq qur­şaq­da 14-12 də­rə­cə, or­ta dağ­lıq qur­şaq­da 8-5 də­rə­cə, yük­sək dağ­lıq qur­şaq­da isə (2500-300 metr) 2-1 də­rə­cə ara­sın­da də­yi­şir. Zən­gə­zur sil­si­lə­si­nin cə­nub-şər­qin­də yer­lə­şən ən yük­sək qa­ya­lıq his­sə­də (3500 metr) or­ta il­lik tem­pe­ra­tur mən­fi 4 də­rə­cə­yə qə­dər enir.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın, o cüm­lə­dən Nax­çı­van MR-in iq­li­mi­nə və xü­su­si­lə onun ay­rı-ay­rı ün­sür­lə­ri­nin sə­ciy­yə­si­nə bir sı­ra el­mi mə­qa­lə­lər həsr edil­miş­dir. Nə­ti­cə­də Nax­çı­van MR-in iq­li­mi­ni 5 ti­pə ayır­mış­lar.

Nax­çı­van MR əra­zi­si ki­çik dağ çay­la­rı ilə zən­gin­dir. Bu­ra­da çay­la­rın ümu­mi sa­yı 400-ə ça­tır. On­lar­dan 334-nün uzun­lu­ğu 5 km-ə qə­dər, 31-i 6-10 km, 24-ü 11-25 km, 7-si 26-50 km, 3-ü (Nax­çı­van­çay, Əlin­cə­çay, Gi­lan­çay) 51-100 km, 1-i (Şər­qi Ar­pa­çay) isə 100 km-dən ar­tıq­dır.

Nax­çı­van MR-in əsas tə­bii göl­lə­ri baş­lı­ca ola­raq Nax­çı­van­ça­yın və Gi­lan­ça­yın höv­zə­lə­rin­də yer­lə­şir. Qan­lı­göl ey­ni ad­lı ça­yın, Ba­ta­bat göl­lə­ri Nax­çı­van­ça­yın, Sal­var­tı gö­lü Sal­var­tı­ça­yın, Göy göl Saq­qar­su­yun (Gi­lan­ça­yın sol qo­lu) mən­bə­yin­də, 2000 metr­dən yük­sək sa­hə­də (Göy göl isə 3065 metr yük­sək­lik­də) yer­lə­şir.

Əv­vəl­lər ki­çik sa­hə­yə və az su tu­tu­mu­na ma­lik olan tə­bii göl­lər son­ra­dan in­san fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də ge­niş­lən­di­ril­miş, on­la­rın su tu­tu­mu xey­li ar­tı­rıl­mış və sü­ni su an­bar­la­rı­na çev­ril­miş­dir.

Nax­çı­van MR-in əra­zi­si flo­ra cə­hət­dən xey­li zən­gin­dir. Bu­ra­da 2000-dən ar­tıq ali bit­ki növ­lə­ri­nə rast gəl­mək olar. Nax­çı­van MR-in çox bö­yük tə­sər­rü­fat və məi­şət əhə­miy­yə­ti olan fay­da­lı bit­ki­lə­ri onun mü­hüm tə­bii sər­vət­lə­rin­dən bi­ri­dir. Nax­çı­van flo­ra­sın­da bir çox qiy­mət­li və na­dir ta­pı­lan növ­lər möv­cud­dur. Onun bit­ki sər­vət­lə­ri içə­ri­sin­də dər­man əhə­miy­yət­li al­ko­lo­id­li, vi­ta­min­li, qat­ran­lı, kau­çuk­lu, efir­li, kit­rə­li, so­da­lı, po­taş­lı, qi­da­lı, nek­tar­lı, bo­ya və aşı mad­də­lə­ri ilə zən­gin, həm­çi­nin de­ko­ra­tiv və yem bit­ki­lə­ri var­dır.

Hə­lə çox qə­dim­dən Mux­tar res­pub­li­ka­da olan bir sı­ra bit­ki­lə­rin müa­li­cə­vi xü­su­siy­yə­ti in­san­la­ra mə­lum ol­maq­la, hə­min bit­ki­lər­dən dər­man ki­mi is­ti­fa­də olun­muş­dur. Nax­çı­van MR-in flo­ra­sın­da 100-dən ar­tıq dər­man bit­ki­si­nin ol­du­ğu mü­əy­yən edil­miş­dir. Bu bit­ki­lə­rin bir ço­xu öy­rə­ni­lə­rək tə­ba­bət­də ge­niş is­ti­fa­də olu­nur.

Qaf­qaz, o cüm­lə­dən Azər­bay­ca­nın mi­ne­ral bu­laq­la­rı bö­yük şöh­rə­tə ma­lik­dir. Bu cə­hət­dən Nax­çı­van MR-in əra­zi­si xü­su­si­lə fərq­lə­nir. Dün­ya­da mə­lum olan mi­ne­ral su­la­rın, de­mək olar ki, ək­sər növ­lə­ri­nə Nax­çı­van MR-də rast gəl­mək müm­kün­dür. Bu­ra­da 200-dən ar­tıq mi­ne­ral su var­dır ki, bun­lar­dan ən məş­hur­la­rı öz tər­ki­bi­nə gö­rə dün­ya­da na­dir su­lar­dan he­sab edi­lən, bö­yük de­bi­tə və tü­kən­məz eh­ti­ya­ta ma­lik Da­rı­dağ mər­gü­müş­lü mi­ne­ral su­yu, Ba­dam­lı, Si­rab, Nə­hə­cir, Qı­zıl­vəng, Vay­xır, Qa­hab, Gö­mür və s. mi­ne­ral bu­laq­la­rı­dır. Bun­lar­dan baş­qa bir sı­ra mi­ne­ral su­lar da var­dır ki, on­lar hə­lə la­zı­mın­ca öy­rə­nil­mə­miş­dir. Bun­lar­dan Bi­ləv, Ti­vi, Nə­sir­vaz, Ələ­hi, Bist, Xurs, Dəs­tə, Pa­ra­ğa, Ko­tam, Ki­lit, Dır­nıs, Baş kənd, Bə­yəh­məd, Qa­zan­çı, Lə­kə­tağ, Gü­lüs­tan, Bi­çə­nək, Şah­tax­tı, Sü­rə­mə­lik, Də­rə­şam və s. bu­laq­la­rı gös­tər­mək olar. Haq­lı ola­raq Nax­çı­van MR-i "mi­ne­ral su­lar tə­bii mu­ze­yi" ad­lan­dır­mış­lar.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, hə­lə çox qə­dim­dən in­san­lar bu su­lar­dan müa­li­cə məq­səd­lə­ri üçün is­ti­fa­də et­miş­lər və on­la­ra mü­va­fiq ad­lar ver­miş­lər. Mə­sə­lən, "Qo­tur su" (Gö­mür), "Yel su­yu" (Da­rı­dağ, Vay­xır), "Şor su" (Si­rab) və s.

Mux­tar res­pub­li­ka­mız­da olan mi­ne­ral su mən­bə­lə­ri­nin XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­dən baş­la­ya­raq öy­rə­nil­mə­si və is­tis­ma­rı üçün çox bö­yük iş­lər gö­rül­müş­dür. Gör­kəm­li alim­lə­rin və mü­tə­xəs­sis­lə­rin baş­çı­lı­ğı ilə apa­rı­lan ax­ta­rış və təd­qi­qat iş­lə­ri sa­yə­sin­də Nax­çı­van MR-də olan mi­ne­ral su­la­rın kim­yə­vi ana­li­zi ve­ril­miş, on­la­rın əhə­miy­yə­ti mü­əy­yən­ləş­di­ril­miş və bir çox ye­ni mən­bə­lər aş­ka­ra çı­xa­rıl­mış­dır.

Apa­rı­lan ço­xil­lik kli­ni­ki müa­yi­nə­lə­rə, tət­biq­lə­rə və el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri­nə əsa­sən mü­əy­yən edil­miş­dir ki, Da­rı­da­ğın mər­gü­müş­lü su­la­rı qan az­lı­ğı­nın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sın­da, si­nir sis­te­mi, da­xi­li if­ra­zat və­zi­lə­ri, mə­də, öd ki­sə­si və qa­ra ci­yər, mə­də­al­tı və­zi xəs­tə­lik­lə­ri­nin müa­li­cə­sin­də, mad­də­lər mü­ba­di­lə­si­nin qay­da­ya sa­lın­ma­sın­da, ürək əzə­lə­si­nin fəa­liy­yə­ti­nin ar­tı­rıl­ma­sın­da, bir sı­ra də­ri xəs­tə­lik­lə­ri­nin, gec sa­ğa­lan tro­fik ya­ra­la­rın müa­li­cə­sin­də mü­və­fə­qiy­yət­lə tət­biq olu­nur. Əl­də edi­lən nə­ti­cə sü­but edir ki, Da­rı­dağ mi­ne­ral su­yu in­san or­qa­niz­mi­nin bü­tün to­xu­ma, üzv və sis­tem­lə­ri­nə çox bö­yük müa­li­cə­vi tə­sir gös­tə­rir.

Si­rab su­yu Bar­jo­mi tip­li su­lar­dan üs­tün ol­maq­la, çox bö­yük de­bi­tə ma­lik­dir. Yük­sək müa­li­cə­vi əhə­miy­yə­tə ma­lik olan Si­rab su­yu qas­trit­lər, mə­də-ba­ğır­sa­ğın ya­ra xəs­tə­lik­lə­ri, xro­ni­ki ko­lit və xo­le­sis­tit, yu­xa­rı tə­nəf­füs yol­la­rı­nın xro­ni­ki il­ta­ha­bı, po­daq­ra, piy­lən­mə, yün­gül for­ma­lı şə­kər xəs­tə­li­yi və s. za­ma­nı mü­vəf­fə­qiy­yət­lə iş­lə­di­lir.

Ba­dam­lı mi­ne­ral su­yu ürək-qan-da­mar sis­te­mi­nə müs­bət tə­sir gös­tə­rir, ar­te­ri­al təz­yi­qin sə­viy­yə­si­ni tən­zim­lə­yir, ske­lo­ro­tik pro­se­sin in­ki­şa­fı­nın qar­şı­sı­nı alır. 4 nöm­rə­li mi­ne­ral su qa­ra ci­yər və öd ki­sə­si xəs­tə­lik­lə­ri­nin müa­li­cə­sin­də xe­su­si­lə müs­bət nə­ti­cə ve­rir.

Qı­zıl­vəng mi­ne­ral su­yu na­dir su­lar­dan olub, məş­hur Qu­nia­da-Ya­koş (Ma­ca­rıs­tan) və Bo­ta­lins­ki su­yu­nu ey­ni­dir. Bu su adə­ti qə­biz­li­yi olan xəs­tə­lə­rin müa­li­cə­sin­də bö­yük əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. On­dan öd ki­sə­si­nin müa­li­cə­sin­də də is­ti­fa­də olu­nur.

Nə­hə­cir mi­ne­ral su­yu 17 nöm­rə­li Yes­sen­tu­ki su­yu ki­mi qiy­mət­li qru­pa mən­sub ol­maq­la, mi­ne­ral­laş­ma­sı­na gö­rə on­dan da­ha yük­sək­dir. Bu su mə­də-ba­ğır­saq, qa­ra ci­yər, mad­də­lər mü­ba­di­lə­si poz­ğun­lu­ğu, si­dik-tə­na­sül sis­te­mi üzv­lə­ri xəs­tə­lik­lə­ri­nin müa­li­cə­sin­də tət­biq olu­nur. Vay­xır və Gö­mür mi­ne­ral su­la­rı yel və də­ri xəs­tə­lik­lə­ri­nin müa­li­cə­sin­də əhə­miy­yət­li rol oy­na­ya bi­lər.

Söz yox­dur ki, Nax­çı­van MR-in mi­ne­ral su­la­rı da­ha ət­raf­lı öy­rə­nil­dik­cə, on­la­rın ye­ni-ye­ni müa­li­cə­vi key­fiy­yət­lə­ri də aş­kar edi­lə­cək­dir.

Nax­çı­van MR-də mi­ne­ral su­la­rın bol­lu­ğu, özü­nə məx­sus iq­lim xü­su­siy­yət­lə­ri­nin, dağ­lıq sa­hə­lər­də gö­zəl ab-ha­va­lı, mən­zə­rə­li və bağ­lı-ba­ğat­lı yer­lə­rin ol­ma­sı bu­ra­da bey­nəl­xalq əhə­miyy­tli ku­rort­lar ya­rat­ma­ğa im­kan ve­rir.

Ba­ta­bat tə­biə­tin ən fü­sün­kar gü­şə­lə­rin­dən bi­ri­dir. Çi­çək­lər­lə zən­gin olan çə­mən­lik­lə­ri, sü­ni gö­lü, saf və tə­miz dağ ha­va­sı, tə­bii me­şə­lə­ri, "Zor bu­laq" və "Süd­lü bu­laq" ki­mi sə­rin su­la­rı, nə­ha­yət, ya­xın­lı­ğın­da­kı Nar­zan növ­lü mi­ne­ral su mən­bəy­lə­ri­nin möv­cud­lu­ğu Ba­ta­ba­tın şöh­rə­ti­ni hər ye­rə yay­mış­dır. Ba­ta­bat ürək, əsəb, ci­yər və s. xəs­tə­lik­lə­rin müa­li­cə­si­nə əvəz­siz yar­dım edən iq­li­mə ma­lik­dir.

Qə­dim ol­duq­la­rı qə­dər də müa­sir­li­yi özün­də tə­cəs­süm et­di­rən abad şə­hər­lə­ri və kənd­lə­ri, ra­hat yol­la­rı, çox­lu say­da is­ti­ra­hət-əy­lən­cə park­la­rı, otel­lə­ri, res­to­ran­la­rı, ti­ca­rət mər­kəz­lə­ri və baş­qa xid­mət şə­bə­kə­lə­ri ilə ta­nı­nan Nax­çı­van gə­lən qo­naq­la­rı­nı hə­mi­şə özün­dən ra­zi sal­mış­dır.

Doğ­ru­dan da Nax­çı­van öz gö­zəl tə­biə­ti­nə, tə­bii sər­vət­lə­ri­nə, qə­dim me­mar­lıq abi­də­lə­ri­nə, in­san­la­rı­nın xe­yir­xah­lı­ğı­na və qo­naq­pər­vər­li­yi­nə gö­rə qib­tə edil­mə­li, hə­səd apa­rıl­ma­lı di­yar­dır. Tə­bi­ət on­dan heç bir şe­yi əsir­gə­mə­miş­dir. Qız­mar gü­nəş­li Araz­bo­yu dü­zən­li­yin­dən dai­mi qar xət­ti ke­çən Gə­mi­qa­ya­ya qə­dər əra­zi­də müx­tə­lif rel­yef for­ma­la­rı­na, tə­zad­lı iq­lim növ­lə­ri­nə, bir-bi­rin­dən çox fərq­li me­şə və bit­ki ör­tü­yü­nə, hey­va­nat alə­mi­nə, fü­sun­kar tə­bi­ət mən­zə­rə­lə­ri­nə, haq­qın­da əf­sa­nə­lər ya­ran­mış yüz­lər­lə tə­bi­ət abi­də­si­nə və in­san­la­ra şə­fa ve­rən mi­ne­ral su bu­laq­la­rı­na rast gə­lir­sən.

Əmi­nik ki, Nax­çı­van MR ya­xın gə­lə­cək­də özü­nə la­yiq olan ye­ri tu­ta­raq bey­nəl­xalq əhə­miy­yət­li ku­rort və sağ­lam­lıq tu­rizm mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri­nə çev­ri­lə­cək­dir.

VA­RİS CƏ­FƏ­ROV

Azər­bay­can Tu­rizm və Me­nec­ment Uni­ver­si­te­ti­nin I kurs ma­gistr tə­lə­bə­si