Elm və təh­si­lin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si

Qüv­vət elm­də­dir baş­qa cür heç kəs
Heç kə­sə üs­tün­lük elə­yə bil­məz.

Da­hi Ni­za­mi Gən­cə­vi­nin qı­zıl­dan qiy­mət­li kə­la­mı həm əsr­lər əv­vəl, həm dü­nən, həm də bu gün öz yük­sək də­yə­ri­ni sax­la­yır.

Müa­sir Azər­bay­can təh­si­li və el­mi söz­süz ki, dü­nən­ki sə­viy­yə­sin­də de­yil, bu sa­hə­lər ye­ni is­ti­qa­mət­də in­ki­şaf edir. Müa­sir tex­no­lo­gi­ya­la­rın təd­ri­sə, el­mə tət­bi­qi müs­bət nə­ti­cə­lər ve­rir. Ar­tıq Azər­bay­can elm və təh­si­li il­lər əv­vəl­ki və­ziy­yə­tin­dən uzaq­la­şa­raq dün­ya stan­dart­la­rı­na qo­vuş­maq is­ti­qa­mə­tin­də irə­li­lə­yir.   

Azər­bay­can­da elm və təh­si­lin hər za­man pri­or­tet mə­sə­lə ol­du­ğu mə­lum­dur. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın sa­biq Pre­zi­den­ti mər­hum Hey­dər Əli­yev elm və təh­sil­lə bağ­lı çı­xış­la­rın­da de­yir­di: "Təh­sil mil­lə­tin gə­lə­cə­yi­dir".

Təh­si­li­miz XXI əs­rin tə­ləb­lə­ri ba­xı­mın­dan irə­li­yə doğ­ru ge­dir. Elm və təh­sil­də ənə­nə­vi­lik qo­run­ma­sı ilə ya­na­şı  in­no­va­si­ya­lar da ye­ni elm və təh­sil tex­no­lo­gi­ya­la­rın tət­bi­qi­ni zə­ru­ri edib. Bil­di­rək ki, yüz­lər­lə ye­ni an­la­yış­lar in­no­va­si­ya­lar ki­mi təh­si­li­mi­zə da­xil ol­du və on­lar bu gün uğur­la tət­biq olun­maq­da­dır. İn­di hə­ya­ti ba­ca­rıq­la­ra əsas­la­nan təh­sil, ku­ri­ku­lum, elek­tron mək­təb, İKT, dis­tant təh­sil, fə­al (in­te­rak­tiv), tə­lim, port­fo­lio, bo­lo­ni­ya pro­se­si, mü­əl­lim­lə­rin dərs­lə­ri­nin kli­ni­ki mü­şa­hi­də­si və s. an­la­yış­lar­dan bu sa­hə ilə ya­xın olan­lar in­san­lar mə­lu­mat­lı ol­ma­lı­dır.

Təh­sil sa­hə­si üz­rə mü­tə­xəs­sis­lər qeyd edir ki, öl­kə­miz­də mü­əl­lim ha­zır­lı­ğı və pe­da­qo­ji təh­si­lin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si ilə bağ­lı apa­rı­lan is­la­hat­lar hə­lə də da­vam et­di­ri­lir. Bu sa­hə­də ye­ni­lik­lə­rin tət­biq edil­di­yi­ni önə çə­kən mü­təxs­sis­lər bil­di­rir ki, bu sa­hə­də in­fras­truk­tur əsas­lı şə­kil­də ye­ni­ləş­di­ri­lib, məz­mun is­la­hat­la­rı apa­rı­lıb, ye­ni nə­sil dərs­lik­lə­rin, ye­ni qiy­mət­lən­dir­mə sis­te­mi­nin tət­bi­qi hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. 

Söz­süz ki, elm və təh­sil­dən da­nı­şar­kən bu­ra­da dün­ya təc­rü­bə­si­nin öy­rə­nil­mə­si mə­sə­lə­si­nə də yer ay­rıl­ma­lı­dır.  Elm və təh­sil­də in­no­va­si­ya­la­rın uğur­lu tət­bi­qi nə­ti­cə­siz ötüş­mür.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev çı­xış­la­rın­dan bi­rin­də təh­sil­də in­no­va­si­ya­la­rın tət­bi­qi­nə to­xu­na­rak de­yir­di: "Biz in­ki­şaf et­miş öl­kə­lə­rin təc­rü­bə­si­ni bi­li­rik və gö­rü­rük ki, o öl­kə­lər, sö­zün əsl mə­na­sın­da, in­ki­şaf edir ki, ora­da təh­si­lin sə­viy­yə­si yük­sək­dir. Biz ça­lı­şı­rıq ki, Azər­bay­can­da bu sa­hə­yə da­im diq­qət gös­tə­ril­sin, prak­ti­ki təd­bir­lər gö­rül­sün, həm təh­sil sis­te­mi­nin mad­di-tex­ni­ki ba­za­sı güc­lən­sin, ey­ni za­man­da və ən önəm­li­si təh­si­lin key­fiy­yə­ti art­sın. Həm or­ta, həm də ali mək­təb­lər­də bu pro­ses ar­dı­cıl­lıq­la, va­hid sis­tem şək­lin­də apa­rıl­ma­lı­dır və apa­rı­lır".

Mü­tə­xəs­sis­lər qeyd edir ki, Azər­bay­can­da elm si­ya­sə­ti­nin ye­ni­dən mü­əy­yən edil­mə­si, onun müx­tə­lif is­ti­qa­mə­ti­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si, bu yön­də ye­ni­lik­lə­rin tət­bi­qi çağ­daş el­mi­mi­zin dün­ya el­mi ilə uz­laş­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­rıb. Bu müs­bət ha­di­sə öl­kə­nin elm ic­ti­ma­iy­yə­ti tə­rə­fin­dən ra­zı­lıq­la qar­şı­la­nır. Bu gün alim­lə­rin, elm adam­la­rı­nın, təh­sil iş­çi­lə­ri­nin gün-gü­zə­ra­nı, on­la­rın əmə­yi­nin də­yər­lən­di­ril­mə­si sa­hə­sin­də bir sı­ra ad­dım­lar atı­lıb. Elm adam­la­rı­nın bu sa­hə ilə məş­ğul ol­ma­sı üçün hər cür şə­ra­it ya­ra­dı­lıb. Öl­kə­nin baş elm mə­bə­di olan Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­na (AME­A) gös­tə­ri­lən döv­lət qay­ğı­sı, AMEA-nın el­mi-təd­qi­qat ins­ti­tut­la­rı­nın yük­sək sə­viy­yə­də fəa­liy­yət gös­tər­mə­si, gənc elm adam­la­rı­nın ye­tiş­di­ril­mə­si üçün hə­ya­ta ke­çi­ri­lən təd­bir­lər, ya­ra­dı­lan şə­ra­it təq­di­rə­la­yiq­dir. Döv­lə­tin el­mə diq­qə­ti sa­yə­sin­də bu elm mə­bə­di­nin şöh­rə­ti ye­ni­dən özü­nə qay­ta­rıl­dı.

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, bu gün döv­lət si­ya­sə­ti­nin əsas is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri də elm, təh­sil sa­hə­si­nə gös­tə­ri­lən ar­dı­cıl, da­vam­lı mü­na­si­bət­dir. Bu sa­hə­lə­rə gös­tə­ri­lən qay­ğı­nın məq­sə­di el­mi-tex­ni­ki po­ten­sia­lın qo­ru­nub sax­lan­ma­sı, elm və təh­sil sa­hə­sin­də yük­sək ix­ti­sas­lı kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı, on­la­ra qay­ğı gös­tə­ril­mə­si, cə­miy­yət­də el­mi iş­çi­lə­rin nü­fu­zu­nun ar­tı­rıl­ma­sı sa­hə­sin­də bir sı­ra mü­hüm qə­rar­la­rın qə­bul edil­mə­si olub. Elm si­ya­sə­ti haq­qın­da qa­nu­nun əsas is­ti­qa­mə­ti­ni bu mə­sə­lə təş­kil edir.

Bu da mə­lum­dur ki, ha­zır­da Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sın­da (AME­A) el­mi fəa­liy­yə­tin sə­mə­rə­li­li­yi­nin da­ha da ar­tı­rıl­ma­sı, öl­kə­nin di­gər elm mü­əs­si­sə­lə­rin­də və ali mək­təb­lə­rin­də apa­rı­lan fun­da­men­tal və tət­bi­qi araş­dır­ma­la­rın əla­qə­lən­di­ril­mə­si, on­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­nin so­si­al-iq­ti­sa­di və di­gər sa­hə­lər­də tət­bi­qi­nin tə­min edil­mə­si, el­mi kadr­lar­dan düz­gün is­ti­fa­də edil­mə­si məq­sə­di­lə mü­əy­yən təd­bir­lər gö­rü­lür. Bil­di­yi­miz ki­mi, döv­rün tə­lə­bi­nə uy­ğun ola­raq Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın (AME­A) Rə­ya­sət He­yə­ti (RH) mü­hüm so­si­al-iq­ti­sa­di prob­lem­lə­rin həl­lin­də el­min və tex­ni­ka­nın ro­lu­nun yük­səl­dil­mə­si, döv­lə­tin in­for­ma­si­ya eh­ti­yat­la­rı­nın ar­tı­rıl­ma­sı və in­no­va­si­ya pro­ses­lə­ri­nin sü­rət­lən­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə Azər­bay­can­da elm sek­to­ru­nun in­ki­şaf stra­te­gi­ya­sı­nı ha­zır­la­yıb. Stra­te­gi­ya­da Azər­bay­can el­mi­nin struk­tu­ru və tər­ki­bi­nin öl­kə­nin möv­cud və pers­pek­tiv tə­lə­bat­la­rı ba­xı­mın­dan mü­əy­yən edil­mə­si, öl­kə­də el­min dün­ya el­mi, tex­ni­ka­sı və tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın prio­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­ri­nə uy­ğun təş­ki­li­nin tə­min edil­mə­si, el­min öl­kə­nin iq­ti­sa­di in­ki­şa­fın­da ro­lu­nun ar­tı­rıl­ma­sı, elm sa­hə­sin­də möv­cud kadr po­ten­sia­lı­nın, o cüm­lə­dən el­mi-təd­qi­qat prob­lem­lə­ri ilə məş­ğul olan mü­tə­xəs­sis və elə­cə də elm­də pe­şə­kar ida­rə­çi­lik funk­si­ya­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mə­yə qa­dir olan kadr­la­rın ha­zır­lı­ğı­nın tə­min edil­mə­si, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da fun­da­men­tal və tət­bi­qi təd­qi­qat­la­rın prio­ri­tet­lə­ri­nin öl­kə­nin mü­hüm so­si­al-iq­ti­sa­di və ic­ti­mai-mə­də­ni mə­sə­lə­lə­ri­nin həl­li­nə uy­ğun mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si, fun­da­men­tal elm­lər üz­rə təd­qi­qat­la­rın ge­niş­lən­di­ril­mə­si, elm və tex­ni­ka sa­hə­sin­də ida­rə­et­mə sis­te­mi­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si, el­mi-təd­qi­qat mü­əs­si­sə­lə­ri­nin və bü­töv­lük­də el­min ma­liy­yə­ləş­di­ril­mə me­xa­nizm­lə­ri­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si, el­mi-tex­ni­ki in­fras­truk­tu­run mo­dern­ləş­di­ril­mə­si, el­min nor­ma­tiv-hü­qu­qi ba­za­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı, yük­sək ix­ti­sas­lı el­mi kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı, el­mi mək­təb­lə­rin qo­run­ma­sı­na və va­ris­li­yin tə­min edil­mə­si­nə na­il olun­ma­sı, el­min, təh­si­lin və is­teh­sa­lın in­teq­ra­si­ya­sı­nın tə­min edil­mə­si, el­mi iş­çi­lə­rin so­si­al və­ziy­yə­ti­nin əsas­lı şə­kil­də yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı, el­min in­for­ma­si­ya tə­mi­na­tı­nın güc­lən­di­ril­mə­si, bey­nəl­xalq el­mi əla­qə­lə­rin də­rin­ləş­di­ril­mə­si, Azər­bay­can el­mi­nin bey­nəl­xalq elm mə­ka­nı­na in­teq­ra­si­ya­sı­nın güc­lən­di­ril­mə­si, el­mi təd­qi­qat­la­rın və in­no­va­si­ya si­ya­sə­ti­nin sə­mə­rə­si­nin ar­tı­rıl­ma­sı, öl­kə­nin tex­no­lo­ji cə­hət­dən mo­dern­ləş­di­ril­mə­si, el­mi po­ten­sia­lın öl­kə­nin mil­li təh­lü­kə­siz­li­yin­də fə­al iş­ti­ra­kı­na na­il olun­ma­sı, xal­qı­mı­za məx­sus mil­li-mə­nə­vi də­yər­lər­lə bağ­lı is­ti­qa­mət­lər­də bir çox mə­sə­lə­lə­rin ye­ni­dən azər­bay­can­çı­lıq məf­ku­rə­si möv­qe­yin­dən araş­dı­rıl­ma­sı, el­mi po­ten­sia­lın öl­kə­nin so­si­al-iq­ti­sa­di və mə­də­ni-mə­nə­vi in­ki­şa­fı­na yö­nəl­dil­mə­si ki­mi va­cib mə­sə­lə­lər yer alıb. Bu, Azər­bay­can el­mi­nin yük­sək sə­viy­yə­də in­ki­şaf et­mə­si­nə sti­mul ve­rən va­cib döv­lət sə­nə­di­dir. Sə­nəd­də vur­ğu­la­nır ki,

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da el­min in­ki­şa­fı döv­lə­tin iq­ti­sa­di, si­ya­si, so­si­al, hü­qu­qi, mə­nə­vi, mə­də­ni və mil­li təh­lü­kə­siz­lik sa­hə­lə­ri­ni əha­tə edən si­ya­sə­ti­nin prio­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­dir.

Bil­di­yi­miz ki­mi, XXI əsr UNES­CO tə­rə­fin­dən elm və təh­sil əs­ri ad­lan­dı­rı­lıb. Bu ba­xım­dan ha­zır­da elm və təh­si­lin əla­qə­lən­di­ril­mə­si, bir-bi­ri­lə in­teq­ra­si­ya olun­muş şə­kil­də, müa­sir tex­no­lo­gi­ya­la­rın və in­no­va­si­ya­la­rın tət­biq edil­mə­si yo­lu ilə in­ki­şaf et­di­ril­mə­si ən ak­tu­al və prio­ri­tet mə­sə­lə­dir.

Qeyd edək ki, Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin Sə­rən­ca­mı ilə təs­diq edil­miş "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da 2009-2015-ci il­lər­də el­min in­ki­şa­fı üz­rə Mil­li Stra­te­gi­ya" və "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da 2009-2015-ci il­lər­də el­min in­ki­şa­fı üz­rə Mil­li Stra­te­gi­ya­nın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si üz­rə Döv­lət Proq­ra­mı" öl­kə­miz­də el­mi qu­rum­la­rın struk­tu­ru­nun mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si, təd­qi­qat­la­rın ma­liy­yə­ləş­di­ril­mə­si, öl­kə­nin el­mi kadr po­ten­sia­lı­nın ar­tı­rıl­ma­sı və onun so­si­al mü­da­fiə­si­nin güc­lən­di­ril­mə­si, Azər­bay­can el­mi­nin bey­nəl­xalq elm mə­ka­nı­na in­teq­ra­si­ya­sı­nın tə­mi­ni ba­xı­mın­dan qiy­mət­li sə­nəd­dir.

Müa­sir elm və təh­si­li­mi­zin yük­səl­mə­si na­mi­nə onun tə­rəq­qi­si­nə ve­ri­lən töh­fə təq­di­rə­la­yiq­dir.

Onu da bil­di­rək ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin 2012-ci il 29 de­kabr ta­rix­li Fər­ma­nı ilə

təs­diq edi­lən "Azər­bay­can 2020: Gə­lə­cə­yə ba­xış"

İn­ki­şaf Kon­sep­si­ya­sın­da da elm və təh­sil sis­te­mi­nin in­ki­şa­fı­na he­sab­la­nan müd­dəa­lar var. Sə­nə­din

7.2. mad­də­sin­də vur­ğu­la­nır ki, müa­sir təh­sil sis­te­mi­nin for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı üçün 2013-2020-ci il­lər­də təh­sil sa­hə­si­nə ay­rı­lan və­sa­it­lə­rin ümu­mi həc­mi­nin ÜDM-də­ki

pa­yı il­bə­il ar­tı­rı­la­raq in­ki­şaf et­miş öl­kə­lə­rin mü­va­fiq gös­tə­ri­ci­si sə­viy­yə­si­nə çat­dı­rı­la­caq: "Təh­sil­də key­fiy­yə­tin yük­səl­dil­mə­si üçün sti­mul­laş­dı­rı­cı me­xa­nizm­lər

ya­ra­dı­la­caq, xü­su­sən adam­ba­şı­na ma­liy­yə­ləş­dir­mə prin­si­pi­nin, həm­çi­nin təh­sil sa­hə­sin­də tət­bi­qi təd­qi­qat­la­rı, elə­cə də in­no­va­tiv fəa­liy­yə­ti təş­viq­lən­di­rən qrant ma­liy­yə­ləş­dir­mə­si­nin tət­bi­qi ge­niş­lən­di­ri­lə­cək. Təh­sil­də ida­rə­et­mə­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si da­vam et­di­ri­lə­cək, bü­tün ma­raq­lı tə­rəf­lə­rin cəlb olun­ma­sı­nı tə­min edən ida­rə­et­mə mo­de­li­nə üs­tün­lük ve­ri­lə­cək. Bu, bü­tün növ təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri­nin müs­tə­qil­li­yi­nin ar­tı­rıl­ma­sı, ic­ti­ma­iy­yə­tin (va­li­deyn, şa­gird, tə­lə­bə, yer­li ic­ma və s.) ge­niş cəlb olun­ma­sı va­si­tə­si­lə təh­sil ocaq­la­rı­nın döv­lət-ic­ti­mai xa­rak­ter­də ida­rə edil­mə­si, di­gər müa­sir ida­rə­et­mə tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi və s. ki­mi is­ti­qa­mət­lər­də is­la­hat­yön­lü təd­bir­lər­lə ger­çək­ləş­di­ri­lə­cək. Təh­sil sis­te­min­də tən­zim­lə­mə və ida­rə­et­mə­ni hə­ya­ta ke­çi­rən döv­lət or­qan­la­rı­nın funk­si­ya və sə­la­hiy­yət­lə­ri qa­baq­cıl bey­nəl­xalq təc­rü­bə­yə uy­ğun mü­əy­yən­ləş­di­ri­lə­cək, on­la­rın fəa­liy­yə­ti­nin sə­mə­rə­li əla­qə­lən­di­ril­mə­si üçün mü­va­fiq me­xa­nizm­lər ya­ra­dı­la­caq.

Öl­kə üz­rə az­yaş­lı uşaq­la­rın mək­tə­bə­qə­dər təh­si­lə cəl­bo­lun­ma sə­viy­yə­si or­ta Av­ro­pa gös­tə­ri­ci­si sə­viy­yə­si­nə çat­dı­rı­la­caq. Bu məq­səd­lə döv­lət uşaq bağ­ça­la­rı şə­bə­kə­si­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si, şə­ra­it və təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı ilə ya­na­şı, müx­tə­lif mül­kiy­yət for­ma­sı­na (bə­lə­diy­yə, ic­ma, özəl, ai­lə bağ­ça­la­rı) aid olan mək­tə­bə­qə­dər təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı və fəa­liy­yə­ti­nin dəs­tək­lən­mə­si üçün təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lə­cək və təş­viq me­xa­nizm­lə­ri ya­ra­dı­la­caq".

Təh­sil sa­hə­sin­də ən bö­yük nai­liy­yət­lər­dən bi­ri

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin im­za­sı ilə 5 sen­tyabr 2009-cu il­də "Təh­sil Haq­qın­da" Qa­nu­nun qə­bul edil­mə­si olub. Bi­li­rik ki, bu, uzun il­lər təh­sil sis­te­min­də hökm sü­rən boş­lu­ğun ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı işi­ni sü­rət­lən­dir­di. Sə­nəd­də qeyd edi­lir ki, bu qa­nun və­tən­daş­la­rın Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Kons­ti­tu­si­ya­sın­da təs­bit olun­muş təh­sil hü­qu­qu­nun tə­min edil­mə­si sa­hə­sin­də döv­lət si­ya­sə­ti­nin əsas prin­sip­lə­ri­ni və təh­sil fəa­liy­yə­ti­nin tən­zim­lən­mə­si­nin ümu­mi şərt­lə­ri­ni mü­əy­yən edir, təh­si­lin ay­rı-ay­rı pil­lə­lə­ri üz­rə mü­va­fiq qa­nun­la­rın və di­gər nor­ma­tiv-hü­qu­qi akt­la­rın qə­bul edil­mə­sin­də ba­za ro­lu­nu oy­na­yır.

Bu gün elm və təh­sil­də da­ya­nıq­lı və rə­qa­bət qa­bi­liy­yət­li in­ki­şa­fı tə­min edən, in­san ka­pi­ta­lı­nın in­ki­şa­fı­nı önə çə­kən,  in­san re­surs­la­rı­nın ye­tiş­di­ril­mə­si­ni re­al­laş­dı­ran təh­sil sis­te­mi ya­ra­dı­lıb və onun hə­dəf və is­ti­qa­mət­lə­ri ay­dın­dır. El­mi­miz bu gün dün­ya el­mi­nə qay­na­yıb qa­rış­maq üz­rə­dir. Təh­si­li­miz də dün­ya təh­sil sis­te­mi ilə ayaq­laş­maq sə­viy­yə­si­nə gə­lib ça­tır. He­sab edi­rik ki, döv­lə­tin hə­ya­ta ke­çir­di­yi elm və təh­sil si­ya­sə­ti özü­nü da­ha da doğ­rul­da­caq və bu sa­hə­lər xal­qı­mı­zın gə­lə­cə­yi­nin da­ha da uğur­lu ol­ma­sı na­mi­nə töh­fə­lər ve­rə­cək.

Sa­mi­rə SƏ­FƏ­RO­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.