İşğala qarşı 7 ay davam etmiş üsyana akademik C. Quliyevin düşmən münasibəti
Azərbaycan tarixinin hələ də tam obyektiv öyrənilməmiş səhifələrin¬dən biri XI qırmızı rus ordusu tərəfindən Azərbaycan Xalq Çümhuriyyəti işğal olunarkən və işğaldan dərhal sonra düşmənə qarşı xalqın göstərdiyi qəhrəmanlıqlardır. Azərbaycan xalqının işğala qarşı göstərdiyi mərdlik və dəyanət nümunələrindən biri də Lənkəran üsyanıdır
XI qırmızı rus ordusunun işğalına qarşı baş vermiş üsyanlardan əsasən Gəncə, Qarabağ və Zaqatala üsyanı haqqında dərsliklərdə və digər kitablarda ətraflı məlumatlar verildiyi halda Lənkəran üsyanı haqqında məlumatların olmaması və ya çox az olması təəccüb doğurmaya bilməz. Fikrimizcə Lənkəran üsyanının başqa üsyanlardan fərqli olaraq ən üzünmüddətli üsyan olması onun obyektiv şəkildə ciddi tədqiq olunmasını zəruri edir. Azərbayan tarixinə aid sovet dövründə və dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra yazılmış kitablarda düşmənə qarşı 7 ay davam edən qəhrəmanlıq mübarizəsi olan Lənkəran üsyanı haqqında yazılanları təhlül edərkən təəssüflənməmək mümkün deyil. Keçək konkret faktlara.
XI rus ordusunun işğalı qarşı baş vermiş Gəncə, Qarabağ və Zaqatala üsyanları haqqında sovet dövründə Azərbaycan tarixinə aid yazılmış rəsmi kitabların əksəriyyətində məlumat verilsə də, Lənkəran üsyanı haqqında məlumata rast gəlmək olmur. Məsələn, 1973-cü ildə nəşr olunmuş 3 cildilik “Azərbaycan tarixi” kitabının 3-cü cild, 1-ci hissəsində qeyd olunur ki, “Azərbaycanda sovet hakimiyyətinə qarşı Gəncədə (25-31 may 1920), Qarabağda (5-15 iyun 1920), Zaqatalada (9-20 iyun 1920) və s. ərazilərdə üsyanlar baş vermişdir”. Üsyanlar haqqında bu cümlə sonradan kitabdan-kitaba köçürülərək əsas diqqət qeyd olunan üsyanlara verilmiş, digər üsyanlar, o cümlədən başqa üsyanlardan fərqli olaraq uzun müddət davam etmiş Lənkəran üsyanı diqqətdən kənarda qalmışdı.
Dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra AMEA Tarix İnstitutunun nəşr etdiyi 7 cildlik Azərbaycan tarixi kitabının akademik Cəmil Quliyevin elmi redaktor və giriş, I, II və IV fəsillər, nəticə hissəsinin müəllifi olduğu 6-cı cildində isə Lənkəran üsyanı haqqında nəinki obyektiv məlumata rast gəlinmir, əksinə sovet arxivlərinə istinad edilməklə bu üsyana qarşı düşmən münasibət özünü açıq aydın göstərir. Bu kitab ilk dəfə 2000 -ci ildə, sonra isə 2008-ci ildə təkrar nəşr olunmuşdur (Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. VI cild (aprel 1920 - iyun 1941). Bakı. "Elm". 2008. 568 səh. + 48 səh. illüstrasiya.)
Kitabda 43-53- səhifələri əhatə edən “Antisovet üsyanları” başlıqlı bölmədə Lənkəran üsyanı oxuculara aşağıdakı kimi təqdim edilir: “Azərbaycanın Araz boyunca bütün sərhəd rayonu Qaryagin (Cəbrayıl) və Cavad qəzaları, Muğan düzünün bir hissəsi və Lənkəran qəzasının bütün dağlıq hissəsi sovet hakimiyyətinə zidd adamlarla dolu idi, onlar silahlı basqınlar edir, malqaranı və külli miqdarda taxılı İrana aparırdılar. İrandakı quldur dəstələri onlara kömək edirdilər. Təkcə Lənkəran qəzasında 3 min nəfərədək İran və Ərçivan quldurları var idi” (s.39, istinad olunmuş mənbə: RDHA, f. 7940, s. 2, i. 80, v. 49-51.)
Kitabın bu fəslinin müəllifi akademik Cəmil Quliyevin Lənkəran üsyanına bu cür qərəzli, düşmən münasibətini başa düşmək üçün onun kitabın “Giriş” hissəsində yazdığı fikrlərə diqət etmək kifayətdir. C.Quliyev yazır: “VI cild 20-30-cu illər Azərbaycan tarixinin əsas problemlərinin kompleks halında elmi araşdırılmasına doğru ilk addımdır. Bu iş müəyyən mənada, hələ 50-60-cı illərdə müəllif kollektivi tərəfındən başlanıb, üçcildlik “Azərbaycan tarixi” ilə başa çatan çox dəyərli işin davamıdır.”
Əgər C.Quliyev müəlliflərdən biri olduğu və sovet dövrü tarixinin saxtakarlaşdırıldığı üçcildlik “Azərbaycan tarixi”nı çox dəyərli iş hesab edirsə deməli dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra buraxdığı səhvlərin haradan qaynaqlandığı məlum olur.
Fikrimicə C.Quliyevdən sovet dövründə Moskvanın diqqəti ilə yazılmış “Azərbaycan Kommunist partiyası tarixi” və üçcildlik “Azərbaycan tarixi” müəlliflərindən biri kimi tanınırdısa dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra AMEA-nın hazırladığı 7 cildliyin 6-cı cildinin hazırlanmasına ona həvələ etmək kobud səhv idi.
AMEA Tarix İnstitutunun nəşr etdiyi 7 cildlik Azərbaycan tarixi 6-cı cildində Lənkəran üsyanı ilə yanaşı digər məsələlərə də diqqət verdikdə aydın olur ki, kitabın əvvəlində Heydər Əliyevin epiqraf kimi yazılmış “Tarixi olduğu kimi qəbul etmək, dərk etmək və olduğu kimi qiymətləndirmək lazımdır ” fikirlərinə əməl olunmamışdır. Sovet dövrünün səhvləri kobud şəkildə təkrar olunmuşdur.
Belə bir fikir yarana bilər ki, kitab nəşr olunan zaman Lənkəran üsyanı haqqında obyektiv məlumatı olmaması belə səhvlərə gətirib çıxarıb. Fikrimizcə elmi redaktor C. Quliyev və altıncı cildin digər müəllifləri kitab üzərində işləyərkən dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra obyektiv tədqiqatlar nəticəsində yazılmış kitab və məqalələrlə tanış olmağa borclu idilər. Belə olduqda çox güman ki, onlar qəhrəman üsyançıları quldur adlandırmaqda ən azı çəkinərdilər.
“Lənkəran üsyanı” haqqında obyektiv məlumatların öz əksini tapdığı kitablardan biri t.e.d. professor Fəzail İbrahimlinin 2001-ci ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixində sosial-siyasi proseslər (1920-1930)” adlı kitabıdır. Bu kitabda Lənkəran üsyanı haqqında ətraflı məlumat verilib.
1920-ci ilin iyununda başlanmış, həmin ilin sentyabrında kütləvi xarakter almış Lənkəran üsyanı əsasən, bölgədə yaradılmış 7 böyük silahlı dəstə tərəfindən aparılmışdır. Ən böyük dəstələrə Cümhuriyyətin süqutundan sonra Azərbaycanda qalmış türk zabiti Yusif Camal bəy, Nəcəfqulu xan və Şahverən rəhbərlik edirdilər. Üsyançı silahlı dəstələrdəki döyüşçülərin sayının 6–10 min arasında olduğu güman edilir.
F.İbrahimlinin kitabında 7 ay davam etmiş üsyanın son mərhələsi haqqında da məlumat verilib: “1921-ci ilin yanvarın əvvəllərində Lerik ətrafında Şahverənin başçılıq etdiyi üsyan yenidən alovlandı. Şahverən taktiki gediş edərək, buradakı sovet ordusuna ciddi zərbələr endirdi. Yanvarın 9-dan 26-dək bölgədə gedən döyüşlərdə əlahiddə sovet süvari divizionu 196 nəfər itki vermiş, 78 nəfər yaralanmış, 75 nəfər isə döyüş qabiliyyətini itirmişdi.”
Kitabda üsyanın yatırılması aşağıdakı kimi qeyd olunur: “1921-ci il, fevralın əvvəlində Lənkəran ətrafında Nəcəfqulu xanın başçılığı ilə, həmin ilin avqustun sonlarında isə Astara ətrafında bir necə dəstənin iştirakı ilə üsyanlar yenidən başlandı. Astara ətrafındakı üsyanda Nəcəfqulu xanın, qardaşı Əhməd xanın, Şahverənin, Ataxanın, Rəşid xanın dəstələri iştirak edirdilər. Üsyançılar kifayət qədər şücaət göstərsələr də, Bakıdan gətirilən əlavə qüvvələrdən, xüsusən gəmi artilleriyasından geniş istifadə etməklə onların müqavimətini qırmaq mümkün oldu. Beləliklə əlavə gətirilən qüvvələrin hesabına üsyan yatırılırtar”
Fikrimizcə coxcildlik Azətrbaycan tarixinin hazırlanması sovet təfəkkürünün daşıyıcıları olan akademik, professorlardansa müstəqil Azərbaycan Respublikası dövlətçiliyinə bağlı olan tarixçilərə tapşırılması daha düzgün olardı.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə “Azərbaycan Cümhuriyyəti” əsərində “Lənkəran üsyanı” haqqından yazmışdır: “Bolşevik aləmində Camal paşa namilə məruf bulunan bu zat iltilalın əqəbində həbs edilmişdi. Həbsdən azad edildikdən sonra Lənkəran qəzasına qaçmış və orada əhalinin başına keçərək bolşeviklərə qarşı aylarla müqavimət eyləmişdir. Yusif Camal bəy ... Azərbaycan istiqlal və hakimiyyətinə rəbti-qəlb və bəzi mövcud etmiş bir fədai idi. Xatirəyi-ehtiramı Azərilərin qəlbində mədfundur.”
Sonda bir məsələni də xatırlatmaq yerinə düşər ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Tarix İnstitutunda Elmi Şuranın 2017-ci il üçün təsdiq elmi-tədqiqat işlərinin planına əsasən 9 ildir ki, yeni 3 cildlik “Azərbaycan tarixi” nəşrə hazırlanır. Fikrimizcə 7 -cildik “Azərbaycan tarixi”ndə olan səhvləri təkrarlamaq üçün yeni nəşrə çox ciddi, məsuliyyətlə yanaşılmaq, səhvlərə yol verməmək üçün geniş müzakirələrin keçirilməsinə ciddi ehtiyac var.
Məhərrəm Zülfüqarlı t.ü.e.d., professor
