Ermənistan-İran logistika dəhlizinin yaradılması TRIPP layihəsi üçün əks-tarazlayıcı amil kimi çıxış edə və Ermənistanın regiondakı rolunu artıra bilər. Bunu erməni politoloq və regional təhlükəsizlik üzrə ekspert Ara Poqosyan bildirib.
Bu yaxınlarda İranın ingilisdilli "Financial Tribune" nəşri "Fürsət dəhlizi: İran və Ermənistan regional ticarət üçün yeni yol açır" adlı məqalə dərc edib. Məqalədə Tehranın Ermənistanı əsas tranzit arteriyasına çevirmək üçün iddialı planları təsvir olunub. Bu, həm ənənəvi logistikaya (Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizi), həm də qlobal enerji layihələrinə aiddir. Ekspertin fikrincə, İrandan Ermənistana keçən marşrutun iki ölkənin praktik logistika siyasətinə daxil edilməsi Tehranın "Tramp marşrutu"ndan qaynaqlanan İran tərəfi üçün potensial risklərlə bağlı narahatlıqlarını aradan qaldıracaq: “Əgər söhbət yeni — gəlin buna “alternativ” deyək — dəhliz yaratmaqdan gedirsə, İranın logistika və iqtisadi potensialı, eləcə də Fars körfəzi ölkələrində yük daşımalarında iştirakı nəzərə alınmaqla, Ermənistanın rolu xeyli artacaq. Bu cür layihələr həm İran, həm də Ermənistan üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Ermənistan-İran logistika dəhlizinin yaradılması — istər balanslaşdırıcı amil, istərsə də əks çəki kimi — İranın təhlükə kimi gördüyü TRIPP layihəsinə real alternativ olardı”. O, həmçinin əlavə edib ki, Tehranın strategiyasının transformasiyası nəzərə alınmaqla, bu məsələ hazırda İran üçün xüsusilə aktuallaşır. Politoloqun sözlərinə görə, əvvəllər, xüsusən də İran-İsrail münaqişəsinin aktiv mərhələsindən əvvəl İran əsasən reaktiv və ya passiv xarici siyasət yürüdürdüsə, indi çox dinamik və proaktiv yanaşma yürüdür: "Hazırkı şəraitdə İranın diqqətini əsasən regiona yönəltməsi, orada açılan imkanlardan istifadə etməyə çalışması tamamilə təbiidir, halbuki onun ətrafındakı "halqanın" həm Azərbaycandan, həm də son zamanlar Pakistandan sıxıldığının tam fərqindədir. İslamabad və Ər-Riyad arasında strateji əməkdaşlığın bir hissəsi olaraq Pakistan qoşunlarının Səudiyyə Ərəbistanında yerləşdirilməsi kifayətdir. Bütün bunlar İranın bu ölkələrlə münasibətlərini olduqca həssas edir". Onun sözlərinə görə, Ermənistanla sərhəd İranın ən təhlükəsiz şimal sərhədidir və İrəvan-Tehran münasibətlərinin daha da dərinləşməsini gözləmək məntiqlidir. Poqosyan həmçinin hesab edir ki, İranın Yaxın Şərq münaqişəsində indiyə qədər neytrallığını qoruyan digər qonşuları regional əməkdaşlıq üçün təməl yaratmağa çalışan Tehranla qarşılıqlı əlaqələrini gücləndirəcəklər.
Bu arada, Poqosyan vurğulayır ki, İrəvan və Tehran arasında logistika sahəsində əməkdaşlıq, eləcə də Ermənistanın tranzit ölkə kimi istifadəsi yeni deyil. O xatırladıb ki, 2020-ci ildən sonra İran Hindistanla birlikdə Çabahar limanını inkişaf etdirmək və genişləndirmək, onu əsas regional mərkəzə və əsas tranzit mərkəzinə çevirmək təşəbbüsləri irəli sürüb. Ermənistan da bu prosesdə iştirak etməkdə maraqlı olduğunu bildirib. Bu layihə kifayət qədər sabit nəqliyyat oxu yaratmaq perspektivi təklif edirdi və eyni zamanda əhəmiyyətli logistika potensialına malik idi. Plan Hindistandan Çabahar limanından keçərək quru yolu ilə (İran və Ermənistan vasitəsilə) Qara dənizə uzanan bir logistika marşrutu (və ya dəhlizi) yaratmaq idi. Layihə İranın İsrail və ABŞ ilə qarşıdurması "qaynar fazaya" girdikdən və Hindistanın iştirakı qeyri-müəyyənləşdikdən sonra dayandırıldı. Lakin Tehran hələ də İran üçün çox vacib olan bu marşrutun inkişaf etdirilməsi variantlarını nəzərdən keçirir. Lakin Poqosyan Pekinin əvvəllər Çabahara müəyyən maraq göstərdiyini nəzərə alaraq Çinin Hindistanın yerini tuta biləcəyi ehtimalını istisna etmədi: "Bilirəm ki, Çin də geniş İran layihələrinə maraq göstərir. İran vasitəsilə Qara dənizə marşrut yaratmaq təşəbbüsünə gəldikdə, əgər Hindistan iştirakdan imtina edərsə, Çinin gələcəkdə qoşulması tamamilə mümkündür". İranın TRIPP layihəsi ilə bağlı təmkinli, lakin həyəcanverici mövqeyini şərh edən Poqosyan qeyd edir ki, Tehran "Tramp marşrutunda" təhlükəsizliyi və geosiyasi təsirinə risklər görsə də, sərt və tam ritorik blokadadan çəkinir və diplomatik manevrlər üçün yer qoyur.
Tahir TAĞIYEV
