Akif Nəsirli: “Bakı heç bir halda bu layihənin Ankaraya qarşı yönəldilmiş addım kimi təqdim olunmasında maraqlı deyil”
Qazaxıstanın ərzaq şirkəti Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən keçən tranzit marşrutlarından istifadə etməklə İsrail bazarına buğda ixracını təşkil etməyi planlaşdırır. Qazaxıstanda İsrailə Azərbaycan və Gürcüstan əraziləri vasitəsilə buğda tədarük etmək təklifi irəli sürülüb. Bu barədə Qazaxıstan-İsrail Hökumətlərarası Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq Komissiyasının 10-cu iclasından sonra Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi məlumat verib.
İndiki şəraitdə Türkiyə istəmir ki, türk dövlətləri İsraillə ticarət həyata keçirsin. Tokayevin İsrailə Azərbaycan üzərindən buğda satması nə kimi nəticələr doğura bilər? Qazaxıstanın İsrailə taxıl satmaq niyyəti, bu taxılın Azərbaycan üzərindən daşınması və Türkiyənin İsraillə ticarətə münasibəti Bakı–Ankara–Astana üçbucağında hansı siyasi və iqtisadi proseslərə səbəb ola bilər?
“Liberal” İqtisadçılar Birliyinin sədri, iqtisadçı Akif Nəsirli baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycanın öz ərazisi vasitəsilə Qazaxıstan taxılının İsrailə daşınması məsələsi ilk baxışdan adi iqtisadi və logistika layihəsi təsiri bağışlasa da, əslində bu təşəbbüsün arxasında kifayət qədər ciddi geosiyasi maraqlar dayanır. “Çünki burada söhbət təkcə Qazaxıstanın yeni bazara çıxışından və Azərbaycanın tranzit gəlirlərindən getmir. Məsələ Türkiyənin İsrailə münasibətdə tutduğu sərt siyasi mövqe, İsrailin ərzaq təhlükəsizliyi, Azərbaycanın balanslaşdırılmış xarici siyasəti və İranın regiondakı maraqları ilə də birbaşa bağlıdır.
Əvvəlcə Türkiyənin mövqeyinə diqqət yetirmək lazımdır. Ankara İsrailin Qəzza siyasətinə etiraz olaraq bu ölkə ilə ticarət əlaqələrini dayandırdığını bəyan edib. Türkiyə limanlarından İsrailə yük daşınmasına və İsrail mənşəli yüklərin ölkə limanlarına daxil olmasına məhdudiyyətlər tətbiq edildiyi bildirilir. Bu şəraitdə İsrailin ərzaq təminatında alternativ marşrutların və təchizatçıların axtarılması tamamilə başadüşüləndir. Azərbaycanın tranzit ölkə kimi prosesə qoşulması isə Türkiyənin siyasi mövqeyi ilə müəyyən ziddiyyət yarada bilər.
Ankaranı narahat edə biləcək əsas məqam Azərbaycanın İsraillə iqtisadi əməkdaşlığı deyil, Türkiyənin tətbiq etdiyi siyasi və iqtisadi təzyiq mexanizmlərinin alternativ marşrutlar vasitəsilə müəyyən dərəcədə təsirsizləşməsi ehtimalıdır”.
A.Nəsirli vurğuladı ki, başqa sözlə, Türkiyə İsrailə qarşı ticarət məhdudiyyətləri tətbiq etdiyi halda, onun ən yaxın müttəfiqi olan Azərbaycanın öz ərazisindən İsrailə strateji əhəmiyyətli ərzaq məhsulunun daşınmasına şərait yaratması siyasi baxımdan həssas görünə bilər.
“Lakin bu vəziyyətin Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində ciddi problem yaradacağını düşünmək üçün əsas yoxdur. Ankara yaxşı anlayır ki, Azərbaycanın xarici siyasəti yalnız Türkiyənin regional maraqları ilə məhdudlaşmır. Bakı həm Türkiyə, həm İsrail, həm də digər mühüm tərəfdaşlarla münasibətlərində ö
z milli maraqlarına əsaslanan müstəqil siyasət yürüdür. Üstəlik, Azərbaycanın İsraillə münasibətləri yeni yaranmayıb. İki ölkə arasında enerji, müdafiə sənayesi, texnologiya və təhlükəsizlik sahələrində uzun illərə söykənən əməkdaşlıq mövcuddur. Buna görə də Ankara bu məsələyə daha çox siyasi həssaslıqla yanaşa, lakin açıq qarşıdurmadan yayınmağa çalışa bilər.
Azərbaycan üçün də bu layihənin əhəmiyyəti yalnız tranzit haqqı qazanmaqdan ibarət deyil. Bakı faktiki olaraq Xəzər hövzəsi ilə Aralıq dənizi və Yaxın Şərq bazarları arasında mühüm logistika bağlantısı formalaşdırmaq imkanı əldə edir. Qazaxıstan taxılının Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, buradan isə Gürcüstan istiqamətində daşınması Orta Dəhlizin yük potensialını artıra bilər. Bu, limanların, dəmir yollarının, logistika mərkəzlərinin və digər nəqliyyat infrastrukturlarının iqtisadi səmərəliliyini yüksəldər. Daha vacibi, Azərbaycan özünü yalnız Şərq-Qərb istiqamətində deyil, müxtəlif regional bazarları birləşdirən tranzit qovşağı kimi möhkəmləndirə bilər.
Burada Azərbaycanın strateji hesablamasının başqa bir tərəfi də var. Bakı heç bir halda bu layihənin Ankaraya qarşı yönəldilmiş addım kimi təqdim olunmasında maraqlı deyil. Çünki Azərbaycanın regional təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf baxımından Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ona görə də bu əməkdaşlığın kommersiya və tranzit layihəsi kimi təqdim edilməsi, siyasi müstəvidə isə Ankara ilə münasibətlərdə həssaslığın qorunması daha real görünür.
Qazaxıstanın maraqları isə nisbətən fərqlidir. Astana üçün əsas məsələ taxıl ixracı bazarlarını genişləndirmək və Rusiya ərazisindən keçən ənənəvi marşrutlardan asılılığı azaltmaqdır. Qazaxıstan böyük taxıl istehsalçısı olsa da, ixrac imkanları bir çox hallarda nəqliyyat marşrutlarının əlçatanlığından asılıdır. Azərbaycan üzərindən İsrail bazarına çıxış bu baxımdan yeni alternativ yarada bilər. Eyni zamanda Qazaxıstan Türkiyə ilə münasibətlərini də riskə atmaq istəməz. Buna görə Astana layihəni siyasi seçim deyil, iqtisadi və kommersiya əməkdaşlığı kimi təqdim etməyə üstünlük verəcək.
İsrail üçün isə bu marşrutun əhəmiyyəti daha stratejidir. Ərzaq təhlükəsizliyi, xüsusilə taxıl təminatı ölkənin milli təhlükəsizliyinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Yaxın Şərqdə davam edən münaqişələr, İranla qarşıdurma ehtimalı və beynəlxalq ticarət yollarında yarana biləcək problemlər İsraili alternativ təchizat kanalları axtarmağa vadar edir. Qazaxıstan taxılının Azərbaycan vasitəsilə daşınması İsrailə həm təchizat mənbələrini şaxələndirmək, həm də müəyyən marşrutlardan asılılığını azaltmaq imkanı verə bilər. Bu, xüsusilə uzunmüddətli perspektivdə əhəmiyyətlidir.
Məsələnin İran ölçüsü isə daha mürəkkəbdir. Tehran Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığına onsuz da həssas yanaşır. İndi Azərbaycanın öz ərazisindən İsrailin ərzaq təchizatına xidmət edən yeni logistika xəttinin formalaşmasında iştirak etməsi İranın narahatlığını artıra bilər. Ancaq burada mühüm bir fərq var: söhbət Azərbaycanın İsrailə hərbi yardımından və ya təhlükəsizlik sahəsində yeni əməkdaşlıqdan deyil, üçüncü ölkənin istehsal etdiyi ərzaq məhsulunun tranzitindən gedir. Buna görə də İranın bu layihəni birbaşa təhlükəsizlik təhdidi kimi təqdim etməsi siyasi müstəvidə mümkün olsa da, hüquqi və iqtisadi baxımdan belə yanaşmanın əsaslandırılması çətin olacaq.
Bununla belə, İranın məsələyə yalnız iqtisadi layihə kimi baxacağını düşünmək sadəlövhlük olardı. Tehran regional prosesləri çox vaxt təhlükəsizlik və geosiyasi rəqabət prizmasından qiymətləndirir. Xüsusilə İsrailin İranla qarşıdurmasının kəskinləşdiyi bir vaxtda Azərbaycanın İsrailin təchizat imkanlarını genişləndirən marşrutda iştirakı siyasi müzakirələrə səbəb ola bilər. Bakı isə bu həssaslığı nəzərə alaraq layihənin kommersiya xarakterini ön plana çıxarmağa və tranzit fəaliyyətinin hər hansı dövlətə qarşı yönəlmədiyini nümayiş etdirməyə çalışacaq.
Digər mühüm məqam Orta Dəhlizin gələcəyidir. Əgər bu layihə reallaşarsa, onun əhəmiyyəti yalnız İsrailə taxıl daşınması ilə məhdudlaşmaya bilər. Azərbaycan üzərindən yeni yük axınlarının formalaşması ölkənin beynəlxalq logistika sistemində mövqeyini gücləndirər. Bu, həm də Qazaxıstanın Xəzər üzərindən alternativ ixrac imkanlarının genişlənməsinə xidmət edər. Türkiyənin marşrutdan kənarda qalması isə Ankaranın birbaşa iqtisadi gəlir əldə etməməsi deməkdir. Bununla belə, Türkiyə Orta Dəhlizin digər istiqamətlərində mühüm iştirakçı olaraq qalır və bu səbəbdən layihəni bütövlükdə öz maraqlarına zidd hesab etməsi də doğru olmazdı.
Əlbəttə, bütün bunlar hələlik layihənin reallaşma səviyyəsindən asılıdır. Qazaxıstanın İsrailə 500 min ton taxıl tədarükü ilə bağlı planının konkret müqaviləyə çevrilməsi, daşınma həcmləri, tariflər, limanların imkanları və marşrutun iqtisadi səmərəliliyi həlledici olacaq. Yəni siyasi müzakirələrə səbəb olan təşəbbüsün iqtisadi baxımdan nə dərəcədə dayanıqlı olacağı da ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə, bu layihə Azərbaycanın eyni vaxtda bir neçə geosiyasi mərkəzlə münasibətlərini qorumaq qabiliyyətinin növbəti sınağı ola bilər. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, İsraillə mövcud tərəfdaşlıq, Qazaxıstanla iqtisadi əlaqələr və İranla qonşuluq münasibətləri Bakını diqqətli davranmağa məcbur edir. Ancaq Azərbaycanın bütün bu münasibətləri bir-birinə alternativ kimi deyil, milli maraqlar çərçivəsində paralel şəkildə inkişaf etdirməsi mümkündür. Ən real ssenari Türkiyə ilə açıq siyasi qarşıdurma deyil, müəyyən diplomatik həssaslıqların mövcud olduğu şəraitdə iqtisadi əməkdaşlığın davam etdirilməsidir. Bu baxımdan əsas məsələ Azərbaycanın kiminsə siyasi xəttinə qoşulması deyil, öz coğrafi mövqeyini iqtisadi və strateji üstünlüyə çevirə bilməsidir”-deyə A.Nəsirli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
