Memarlıq irsi yalnız keçmişin maddi göstəricisi deyil, həm də müasir layihələndirmə üçün tükənməz ilham və konseptual mənbədir.
Azərbaycanın Şəki-Zaqatala regionu zəngin coğrafi landşaftı, özünəməxsus mikroiqlimi və əsrlər boyu formalaşmış inşaat mədəniyyəti ilə ölkənin digər bölgələrindən kəskin şəkildə fərqlənir. Böyük Qafqazın cənub ətəklərində yerləşən bu ərazidə iqlim şəraiti, bol meşə örtüyü və çay çöküntüləri yerli memarlığın tektonik strukturunu mühəndislik və estetik baxımdan şərtləndirmişdir. XXI əsrdə qlobal memarlıq proseslərində tətbiq olunan unifikasiya və unifikasiyalaşdırılmış tipik formalara qarşı reaksiyadan doğan "Kritik Regionalizm" cərəyanı yerli identikliyin qorunmasını və müasir texnologiyalarla yenidən mənalandırılmasını tələb edir. Bu kontekstdə Şəki-Zaqatala memarlıq ənənələrinin formalaşma qanunauyğunluqlarının öyrənilməsi və müasir modernizm üslubunun imkanları çərçivəsində reinterpretasiya olunması böyük elmi və praktiki əhəmiyyət kəsb edir.
Şəki-Zaqatala regionunun ənənəvi memarlıq xüsusiyyətləri
Soyqırımı Memorial Kompleksi Regionun memarlıq siması həm xalq yaşayış binalarında həm də inzibati-dini obyektlərdə (Şəki Xan Sarayı, Şəkixanovların evi, Zaqatala qalası, Albaniya dövrü məbədləri) vahid bir estetik və konstruktiv dil nümayiş etdirir. Şəki-Zaqatala memarlığının əsas fərqləndirici cəhəti təbii materiallardan maksimum funksional istifadədir: Çay daşı və bişmiş kərpic kombinasiyası: Binaların bünövrəsi və birinci mərtəbələri, əsasən, sellərə və rütubətə davamlı olan hamar çay daşlarından hörülmüşdür.Daş sıraları arasında seysmik davamlılığı artırmaq üçün ağac qurşaqlar və bişmiş qırmızı kərpic lentləri tətbiq edilmişdir. Ağac konstruksiyalar və örtüklər: Bol meşə resursları binaların örtük sistemlərində, sütunlarda və asma eyvanlarda ağacdan geniş istifadəyə şərait yaratmışdır. İqlimə uyğunlaşdırılmış məkan planlaşma: Bölgənin rütubətli və yağıntılı iqlimi binaların həcm-məkan həllində xüsusi formaların yaranmasını tələb etmişdir: Açıq və yarımqapalı eyvanlar: Evlərin cənub və ya həyət fasadında yerləşən geniş eyvanlar həm günəş işığından qorunma, həm də təbii havalandırma (ventilasiya) funksiyasını yerinə yetirir. Yüksək meyilli kirəmit damlar: Yağıntıların tez kənarlaşdırılması üçün yerli gil kirəmitlərlə örtülmüş dik çardaq sistemləri formalaşdırılmışdır. Bədii-dekorativ elementlər və şəbəkə sənəti: Regionun bədii memarlıq zirvəsi Şəbəkə sənətidir.Mismar və ya yapışqan istifadə edilmədən, kiçik taxta detal və rəngli şüşələrin keçirmə üsulu ilə birləşdirilməsindən yaranan bu pəncərə sistemləri işığın daxili məkana süzülməsini təmin edir, daxili temperaturu tənzimləyir və estetik üstünlük yaradır. Divar rəsmləri və gəc üzərində oymalar isə daxili məkanın polixromluğunu tamamlayır.
Müasir modernizm və kritik regionalizm sintezi
Müasir modernizm uzun illər boyunca "beynəlxalq üslub" adı altında şüşə, beton və poladdan ibarət universal, unifikasiya olunmuş formalar təklif edilmişdir. Lakin 1980-ci illərdən etibarən Kennet Frampton tərəfindən irəli sürülən Kritik Regionalizm nəzəriyyəsi memarlıqda coğrafi konseptə, mikroiqlimə, material teksturasına və işıq-kölqə oyununa qayıdışı müdafiə edir. Ənənəvi elementlərin müasir layihələndirmədə renterpretasiyası Şəki-Zaqatala regionunun memarlıq kodları müasir binaların layihələndirilməsində üç əsas istiqamət üzrə inkişaf etdirilə bilər: Şəbəkə naxışlarının parametrik müasirləşməsi Müasir modernizmdə şəbəkə sənəti yalnız estetik element kimi deyil, funksional günəşdənqorunma sistemi kimi tətbiq olunur. Kompüter dəstəkli parametrik layihələndirmə vasitəsilə ənənəvi şəbəkə naxışları binaların fasadında günəş şüalarının bucağına görə açılıb-qapanan kinetik panellərə çevrilir. Bu, həm binanın enerji effektivliyini artırır, həm də tarixi ritmi müasir formada saxlayır.
Tekstural material sintezi
Modernizmin təməl prinsiplərindən olan "materialın dürüstlüyü" Şəki-Zaqatala memarlığının material məntiqi ilə tam üst-üstə düşür. Müasir layihələrdə çay daşının beton və şüşə ilə icra olunmuş xarıci səthi kontrast estetika yaradır. Ağacın kəsilmiş laminasiyalı formaları ənənəvi sütun və eyvan konstruksiyalarının modern analoqu kimi çıxış edir. Nəticə, ənənəvi formaları birbaşa kopyalamaqdan ibarət olmamalı, yaxud Şəki-Zaqatala regionunun ənənəvi memarlığı sadəcə keçmişin tarixi abidələr toplusu kimi deyil, özündə dərin ekoloji, mühəndislik və estetik məntiqləri birşləşdirən canlı bir sistem olmalıdır. O cümlədən, müasir modernizm üslubunun bölgədəki tektonik, material və iqlim prinsiplərini yeni texnologiyalar vasitəsilə reinterpretasiya etməkdən ibarət olmalıdır. Kritik regionalizm yanaşması çərçivəsində Şəki-Zaqatala memarlıq məktəbinin bərpa olunması və müasir binalarda tətbiqi regional identikliyi qorumaqla yanaşı, ekoloji dayanıqlı və mədəni varisliyə əsaslanan müasir Azərbaycan memarlığının formalaşmasına fundamental töhfə verməlidir.
Rizvan Qarabağlı
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
