Məhərrəm Zülfüqarlı: “...Bu onların bir tarixçi kimi bu cür böyük məsələlərə münasibət bildirmək səviyyəsində olmamasından irəli gəlir”
Tarix elmlər doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlının baki-xeber.com-da yayımlanan “Marağa rəsədxanasına ögey münasibət-Ziyalılar niyə susur?” məqaləsində Azərbaycan tarixi ilə bağlı bəzi gizlin həqiqətlərdən də bəhs edilir.
Professor Zülfüqarlı yazır: “Dərsliklərdə əvvəllər tatar-monqol, monqol-tatarlar, hazırda isə monqollar adlandırılan topluma aid müxtəlif dövlətlərin tarixşünaslığının obyektiv tədqiqi sübut edir ki, bu tarix bilərəkdən saxtalaşdırılıb. Bu toplumumda əsas rol oynamış türk etnosunun izini itirmək üçün “tatar-monqol” adından tatar sözünü çıxararıb monqol adının saxlaması bu saxtarkarlığa münbit şərait yaradıb. Acınacaqlısı odur ki, bu saxtalaşdırmada müxtəlif türkdilli xalqların alimləri, o cümlədən Azərbaycan alinləri də fəal iştirak ediblər. Məhz bunun nəticəsidir ki, dünya tarixində mühüm izlər qoymuş bu toplumun mirasına uzun müddət heç kim, o cümlədən türk xalqları da sahib durmaq istəməyib.
Problemin ciddiliyini nəzərə alaraq 2019-cu ildə ” XIII-XIV əsrlər tarixinə yeni baxış” kitabını nəşr etdik. Əsas məqsəd XIII əsrdə Azərbaycana 3 dəfə yürüş etmiş, Hülakülər dövləti kimi möhtəşəm bir dövlət yaratmış, müasir dövrdə nəşr olunan kitablarda səhv olaraq monqollar adlandırılan toplumun Azərbaycan tarixində yeri və roluna işıq salmaqdan ibarətdir. Bundan başqa onlara olan düşmən münasibətin səbəblərini aşkara çıxarmaq və tarixin bu səhifəsinə düşmənçilikdən uzaq, yeni yanaşmanı ortaya qoymaqda da kitabın əsas məqsədlərindəndir. Kitab 2021-ci ildə “Tatar-monqoların Azərbaycan tarixində rolu ( XII-XIV əsrlər tarixinə alternativ baxış)” adı ilə rus, ingilis,fransız, alman, italyan, ispan, potuqal dillərində nəşr olunaraq beynəlxalq aləmdə yayılmasına nail olduq.
Lakin Azərbaycan tarixçilərinin kitaba münasibət bildirilməməsi bizi narahat etməyə bilməz”.
Azərbaycan tarixçiləri bu kitaba və bu mövzuya niyə laqeyd oldular? Siz Azərbaycan tarixçilərindən bu kitaba nə kimi reaksiya gözləyirsiniz? O gözlədiyiniz reaksiyanı Azərbaycan tarixçiləri niyə vermirlər? Tariximizə laqeyddirlər, yoxsa sizin irəli sürdüyünüz versiyanın əleyhinə getməyə, ya onu təsdiqləməyə cəsarətləri çatmır? Nə gözləyirsiniz və bu reaksiyanı niyə almırsınız? Tarixçi alimlər niyə buna reaksiya vermir? Sizin versiyanız nədən ibarətdir?
Professor Məhərrəm Zülfüqarlı bu barədə baki-xeber.com-a bildirdi ki, demokratik fikirli rus və qazax alimlərindən fərqli olaraq Azərbaycan aimlərinin bu məsələyə reaksiya verməməsinin bir neçə səbəbi var. “Bunun bir səbəbi ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda keçmiş “Dağlıq Qarabağ” problemi olarkən ermənilər Azərbaycan əhalisinə “sizin babalarınız gəlmədir, bura XI əsrdə gəlib, biz isə yerli xalqıq” deyirdilər. Bu “yerli” və “gəlmə” məsələsi ortaya atılandan sonra bizim tarixçilərimiz çox asan bir yol seçdilər. Yəni “tatar-monqol” sözündən “tatar” sözünü çıxardılar və işğalçı haqqında nə qədər mümkün mənfi fikirlər söyləmək lazımdırsa bunu kitablarda yazmağa başladılar. Buna baxanda adam dəhşətə gəlir. Məsələn, türkçü hesab olunan tarixçi Süleyman Əliyarlının “Azərbaycan tarixi” kitabında belə bir məlumat salınıb: “Çingiz xanın dörd qudurmuş köpəyi var idi. Bunlar insan əti ilə qidalanırdılar. Uzaq səfərlərə gedərkən ehtiyat üçün insan ətindən aquzə götürürdülər”. Bu dərslikdə vardı. Bu tamamilə yanlış, düşmən fikirdir. Bilirsiz ki, tatar-monqol toplumu maldarlıqla məşğul idilər, qoşunun arxasından böyük mal-qara, qoyun sürüləri gəlirdi. Bu qədər mal-qarası olan toplum niyə insan əti ilə qidalanmalıdır? Bizim türkçü hesab etdiyimiz tarixçi bunu diqqəti cəlb edən bir məlumat kimi götürüb dərsliyə salıb. Amma fikirləşməyib ki, bu Azərbayca xalqının, türk xalqlarının əleyhinədir. Burada sən “tatar” sözünü çıxıb “monqol” yazmaqla deyil, erməni onsuz da bilir ki, biz kimik. Hətta özümüzü türk hesab etmək istəmədiyimiz Sovet dövründə də erməni bizə türk deyirdilər. Bizim tarixçilərimiz ermənilərin ortaya atdığı “yerli” və “gəlmə” məsələnin təsiri altına düşərək gəlmə əhalinin bizə dəxli olmadığını, gəlmə əhalinin monqol olduğunu, bizim isə burada yerli xalq olduğumuzu sübut etməyə çalışdlar. Bununla da çox böyük saxta yazılara rəvac verdilər. Bu da çox təəssüfedici haldır. Dediyimiz kimi, Azərbaycan tarixçiləri bu böyük “qara düyünü” açmaq, onu yenidən dövriyyəyə buraxıb ona işıq salmaq məsələsində tənbəllik etdilər və asan mövzulara qaçdılar.
Dediyim kimi, mən Nəsrəddin Tusinin əzəmətli orta əsr abidəsini-Marağa Rəsədxanasını o şəkildə görəndən sonra bu məsələni yenidən işləmək qərarına gəldim. Amma çox tarixçi var ki, bundansa asan bir mövzuya girişir. Saxta tarixçilərimiz də çoxdur ki, heç əsərlərini, kitablarını, dissertasiyalarını heç özləri yazmırlar, kimsə yazır. Ona görə də bunların reaksiyası çox az oldu. Məsələn, Bakı Dövlət Universitetinin professorlarından biri mənə dedi ki, “Mən eşitmişəm, sənin kitabın var, çox maraqlıdır, onu mənə verə bilərsən?” Yəni bu kitab PDF formasında Axundov kitabxanasında, Prezidentin İşləri İdarəsinin kitabxanasında, saytda var. Yəni maraqlananlar da istəyirlər ki, bunlara kimsə kitab hədiyyə etsin. Amma mənə belə gəlir ki, Azərbaycan dövlətçiliyinə əsl sədaqətli, türk xalqlarının tarixini saxtalaşdırmadan qorumaq istəyən tarixçilər özləri araşdırmalıdır, tapmalıdır, yazılanlara qiymət verməlidir. Bunlara münasibətin hansı səbəbdən mənfi olduğunu bir-bir analiz etmişəm.
Hətta mən Türkiyədə olanda da gördüm ki, türk tarixçilərinin çoxu da bəzi fikirlərlə razılaşmır. Nəyə görə? Məsələn, götürək ərəb mənbələrini. Bilirsiniz ki, Hülakü Xan Bağdadı tutub xilafətin varlığına son qoyub və xəlifəni də öldürüb. Özü xəlifəni də Nəsrəddin Tusinin məsləhəti ilə öldürüb. Xəlifəni keçiyə bükərək sıxmışlar və öləndən sonra buraxmışlar. İndi baxaq görək, ərəb mənbələri bunlar haqqında müsbət yaza bilər? Yaza bilməz. Deməli, onların fikirləri subyektivdir. Amma çox təəssüf ki, bizim tarixçilərimiz ərəb mənbələrində nə varsa hamısını tərcümə edib olduğu kimi verirlər. Bunlara tənqidi yanaşmırlar. İkincisi, bir başqa məsələni qeyd edim. Məsələn, Qərb tarixçiləri niyə bunların əleyhinə yazırlar? Çünki Çüngiz xanın nəvələri Avropaya, Polşaya, indiki Avstriyaya qədər gedib çatmışdılar. Lakin xan öldükdən sonra geri qayıtmağa məcbur oldular. Bu barədə Qərb tarixçilərinin mənfi yazmasının əsas səbəbi odur ki, onlar birincisi, o təhlükəyə görə mənfi yazıblar. İkincisi də, katolik kilsəsinin nümayəndəsi Katolik Kilsəsindən Qaraqorma Papadan məktub gətirir ki, "Siz gəlin katolik məzhəbini qəbul edin”. Orada isə onlara çox gözəl cavab verilir ki, "Bütün məsələləri Tanrı idarə edir. Əgər Tanrı məsləhət görsə idi, siz bu boyda əraziləri tutub dövlət yaradardınız. Tanrı bizə bunu bəxş edibsə, siz gəlməlisiniz, diz çökməlisiniz, bizim hakimiyyəti qəbul etməlisiniz.”
Ondan sonra da bunlara qarşı düşmən fikirlər yazılmağa başlayır.
Rusiyada isə IV İvandan başlayaraq tarix saxtalaşdırılıb. XIX əsrdə rus tarixçisi Karamzin də saxtalaşdırma işi görüb. Bir də Stalin dövründə bu baş verib. Gəlin rus əhalisinə baxaq. Əgər saxta tarixdə deyildiyi kimi tatar-monqollar buradan getmişdilərsə, bəs Rusiyada ruslardan sonra sayına görə böyük çoxluq təşkil edən əhali olan tatarlar, başqırd, başqırdlar, kalmıklar haradan peyda oldu? Deməli, bunlar heç araya getməyiblər. Bir tatar tarixçisi yaxşı yazıb. Deyir ki, çox deyirlər tatar-monqol, tatar-monqol, bax biz tatarlar burdayıq, amma hanı monqollar? Yəni o, da onu sübut edir ki, bu tarix bilərəkdən saxtalaşdırılıb.
Məsələn, Batı xana Türkiyədə heykəl qoyulub. Rusiyada türk dilli xalqların yaşadığı ərazilərdə bunlara heykəllər qoyulub. Ulan Batırda Cingiz xana böyük heykəllər qoyulub. Azərbaycan isə dediyim kimi, bu məsələdə elə bil ki, Sovet dövründən donuq şəkildə qalıb. Bu barədə danışmaq istəyənlər azdır. Özü də bunları bilərəkdən gözən salmaq üçün lətifələr də edirlər, aşağılayırlar da. Əhalinin içində geridə qalmışlara bu cür addlar verməklə bu məsələdə, bu mövzuda danışmaqdan ehtiyat edirlər.
Bir məqama da toxunmaq istəyirəm. Əgər, Yusif Vəzir Çəminzəminlinin "İki od arasında" əsərini oxusaq bilərik ki, Qarabağ xanlığının da əsası Hülakülərin nəslindən götürülüb. Yusif Vəzir Çəminzəminli yazırdı ki, İbrahimxəlil xan toplantılarda dəfələrlə fəxrlə deyirmiş ki, "Mən Hülaki xanın nəslindənəm." Amma bizim müasir tarixçilərimiz bunu deməkdən çəkinirdilər ki, Qarabağ problemi var, biz deyərik ki, belədir, onda ermənilər deyər ki, "Siz gəlməmisiniz, buranı işğal etmisiz. İndi bizim işğalımız torpaqları geri qaytarmaqdır" və s. Yəni erməni kimi bura köçürülən saxta bir toplumun olması bizim tarixçiləri bu mövzuda yazmaqdan ehtiyatlandırıblar. Hətta qalib gələndən sonra da bu məsələyə yanaşmaqdan çəkinirlər. Amma biz öz tariximizə sahib çıxmalıyıq”.
M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, Azərbaycan xalqının formalaşmasında digər türkdilli tayfaları, o cümlədən, Səlcuk tayfalarının iştirakı olduğu kimi, XIII əsrdə buraya gəlmiş və tərkibində 200 mindən artıq türk ailəsinin olduğu toplum da bizim etnogenezdə iştirak edib. “Yəni söhbət tatar-monqol toplumundan gedir.
Bir məsələni də deyim, çox zaman bunu qarışdırırlar. Bizim Hülakülər dövlətindən sonra onun bazasında sonradan Cingiz xanın nəslindən olmayan digər tatar tayfasının yaratdığı Cəlairlər dövləti olub. Çox qəribədir ki, buna da hələ ki, ögey münasibət var. Çox qəribədir. Hərçənd ki, bu yaxında sizin qəzetdə yazdığım məqalələrdən birində Cəlairlərə münasibətdən yazmışdım. Yəni bu bizim dövlətimizdir və buna sahib çıxmalıyıq. Cəlairlər dövlətinin əmirləri Qaraqoyunlular olublar. Yəni o dediyimiz Hülaki xanın qoşunun tərkibində gələn 200 türk ailəsinin içərisində Qaraqoyunlular və Ağqoyunlular da olublar. Qəribədir ki, biz tatar-monqollara münasibətdə hələ ki, səhv yanaşmada qalırıq, amma Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinə doğma dövlətlər kimi yanaşırıq. Halbuki, onlar həmin olar Hülakülərin tərkibində Azərbaycana gələn tayfalardır. Yəni maraqlı məsələlər çoxdur. Azərbaycan tarixçilərinin bu məsələlərə yanaşmada gözləmə mövqeyi tutması təəssüf doğurur. Bu gözləmə mövqeyi ya problemi bilməməzdikdən, ya ehtiyyatdan yaranır, ya da ki, bu ümumiyyətlə, onların bir tarixçi kimi bu cür böyük məsələlərə münasibət bildirmək səviyyəsində olmamasından irəli gəlir.
Amma universitetlərin tarix fakultələrində kafedralar və XIII, XIV əsrlərlə birbaşa məşğul olan mütəxəssislər, Akademiyanın Tarix və Etnologiya İnstitutunda bu dövrü tədqiq edən tarixçilər var, bunların bilavasitə münasibət bildirməsi vacibdir. Əgər bu məsələlərə münasibət bildirmirlərsə, demək onlar öz işləri ilə məşğul olmurlar”-deyə M.Zülfüqarlı bildirdi.
İradə SARIYEVA
