Azərbaycan xalqının fəxri, görkəmli alim Nəsrəddin Tusinin yaratdığı Marağa rəsədxanası dünya şöhrətli tarixi abidələrindən biridir. 2015-ci ildə Marağa şəhərində olarkən gözlədiyimizin əksinə olaraq bu abidəyə ögey münasibətin, baxımsızlığın şahidi olduq.
Bizi müşayət edən təbrizli soydaşımızdan bunun səbəblərini soruşanda bildirdi ki, İranda Hülakülər işğalçı hesab edildiyindən bu abidəyə də münasibət yaxşı deyil. Marağa rəsədxanasına məhz bu cür ögey münasibət bizi XIII-XIV əsrlər tarixinə yenidən nəzər salmağa vadar etdi.
Abbasqulu Ağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” əsərində yazmışdı: “Hülaku xan bin-Tuluy bin-Çingiz xan, öz qardaşı Mənku qaan zamanında İrana gəldi...özü ilə bərabər gətirdiyi 200000 türk ailəsini müxtəlif yerlərdə yerləşdirdi. İran səltənətini öz əlinə alıb möhkəmləndirdi. Lurlar və kürdlərdən başqa, İran köçəri qəbilələrinin əksəri bunların nəslindəndir.”
Hülakülər dövləti Azərbaycan dövləti və onun tarixi abidəsi olan Marağa rəsədxanası Azərbaycan xalqının mənəvi sərvətidir.
Dərsliklərdə əvvəllər tatar-monqol , monqol-tatarlar, hazırda isə monqollar adlandırılan topluma aid müxtəlif dövlətlərin tarixşünaslığının obyektiv tədqiqi sübut edir ki, bu tarix bilərəkdən saxtalaşdırılıb. Bu toplumumda əsas rol oynamış türk etnosunun izini itirmək üçün “tatar-monqol” adından tatar sözünü çıxararıb monqol adının saxlaması bu saxtarkarlığa münbit şərait yaradıb. Acınacaqlısı odur ki, bu saxtalaşdırmada müxtəlif türkdilli xalqların alimləri, o cümlədən Azərbaycan alinləri də fəal iştirak ediblər. Məhz bunun nəticəsidir ki, dünya tarixində mühüm izlər qoymuş bu toplumun mirasına uzun müddət heç kim, o cümlədən türk xalqları da sahib durmaq istəməyib.
Monqol-tatarlara düşmən mövqeyi ilə seçilən qərbi Avropa, ərəb, rus və sovet mənbəşünaslığı və tarixşünaslığına bu vaxta qədər tənqidi münasibət bəslənilməməsi tarixin saxtalaşdırılmasına gətirib çıxardıb. Bunun nəticəsidir ki, tarix kitablarında onlara qərəzli yanaşma hələ də qalmaqdadır.
Müasir dövrdə rus, tatar, qazax və digər xalqların tarixçiləri problemə yeni yanaşma ortaya qoymuş, problemin obyektiv tədqiqi sahəsində alternativ əsərlər yazmışlar. Lakin çox təəssüf ki, Azərbaycan alimləri bu məsələdə hələ də gözləmə mövqe tuturlar.
Sovet tarixşünaslığında məsələyə mövcud olmuş qərəzli münasibət, rus, erməni, fars tarixçilərinin Azərbaycan xalqının etnogenezi ilə bağlı yanlış mövqeyi, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi də problemə obyektiv münasibət bəslənməsinə uzun müddət mane olmuşdu. Azərbaycan xalqının etnogenezi ilə bağlı erməni saxtalaşdırıcılarının fikirləri və erməni separatizminin mövcud olması bəzi tarixçiləri ehtiyatlı davranmağa, gəlmə hesab olunan tatar-monqolları türk etnosundan ayırmağa istiqamətləndirmişdir ki, buna da haqq qazandırmaq olmaz. Çünki Azərbaycan xalqının etnogenezi ilə bağlı alimlərin irəli sürdüyü mövcud konsepsiya erməni saxtakarlığına layiqli cavab verməyə imkan veririr. Belə ki, Azərbaycan xalqı yerli və gəlmə türkdilli tayfaların qaynayıb qarışması nəticəsində formalaşıb. Fikrimizcə bu prosesdə əsas rollardan birini oynamış tatar-monqolların əsasını təşkil etmiş türk tayfalarını nəzərə almamaq, onları bu prosesdən kənarda saxlamaq tarixi təkrar saxtalaşdırmaqdan başqa bir şey deyil.
Problemin ciddiliyini nəzərə alaraq 2019-cu ildə ” XIII-XIV əsrlər tarixinə yeni baxış” kitabını nəşr etdik. Əsas məqsəd XIII əsrdə Azərbaycana 3 dəfə yürüş etmiş, Hülakülər dövləti kimi möhtəşəm bir dövlət yaratmış, müasir dövrdə nəşr olunan kitablarda səhv olaraq monqollar adlandırılan toplumun Azərbaycan tarixində yeri və roluna işıq salmaqdan ibarətdir. Bundan başqa onlara olan düşmən münasibətin səbəblərini aşkara çıxarmaq və tarixin bu səhifəsinə düşmənçilikdən uzaq, yeni yanaşmanı ortaya qoymaqda da kitabın əsas məqsədlərindəndir. Kitab 2021-ci ildə “Tatar-monqoların Azərbaycan tarixində rolu ( XII-XIV əsrlər tarixinə alternativ baxış)” adı ilə rus, ingilis,fransız, alman, italyan, ispan, potuqal dillərində nəşr olunaraq beynəlxalq aləmdə yayılmasına nail olduq.
Lakin Azərbaycan tarixçilərinin kitaba münasibət bildirilməməsi bizi narahat etməyə bilməz. Bütün bunları nəzərə alaraq 2025-ci ildə maharamzulfugarli.com saytında kitabın elektron variantını qoyduq ki, bəlkə bundan sonra bir təpəniş hiss olunsun. Lakin bir il keçsə də hələlik Azərbaycan tarixçiləri susurlar. Lakin əlamətdar hal ondan ibarətdir ki, son vaxtlar Azərbaycan tarixçilərindən fərqli olaraq qazax, rus, tatar tarixçiləri problemə aid çox dəyərli əsərlər yazaraq tarixi saxtakarlığı aradan qaldırılması işində mühüm irəlləyişlər əldə ediblər.
Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Şurası (Türk Şurası) dövlət başçılarının Naxçıvan sammitində Beynəlxalq Türk Akademiyası yaradılması, 31 may 2018-ci il tarixində AMEA ilə Monqolustan Elmlər Akademiyası arasında elmi əməkdaşlıq haqqında saziş imzalanması və digər işlər tatar-monqolların tarixinə aid obyektiv tədqiqatların ortaya çıxmasına münbit şərait yaradır.Firimizcə Azərbaycan tarixçilərinin də bu mövzuda obyektiv əsərlər yazması Marağa rəsədxanasına ögey münasibət kökündən dəyişilməsinə kömək edər. Bununla da xalqımız öz tarixi abidəsinə sahib çıxmaq imkanı qazanar.
Məhərrəm Zülfüqarlı t.ü.e.d., professor
