Tarix elmi birtərəfli iddialara deyil, maddi-mədəni nümunələrə, arxiv sənədlərinə və təkzibedilməz xronoloji faktlara əsaslanır. Erməni tarixşünaslığı əsrlər boyu Cənubi Qafqazda, xüsusilə də Azərbaycanın qədim torpağı olan Qarabağda "əski köklərə" malik olduqlarını iddia etsə də, bu tezislər elmi və tarixi baxımdan tamamilə əsassızdır. Cənubi Qafqaz regionunda erməni etnosunun kütləvi şəkildə peyda olması XIX əsrin əvvəllərinə – Rusiya imperiyasının bölgəni işğal etməsindən sonra həyata keçirilən məqsədyönlü köçürmə siyasətinə təsadüf edir.
Təqdim olunan xatirə medalyonu (1828–1978) bu tarixi reallığı və erməni miqrasiyasının əsl xronologiyasını bir daha açıq şəkildə göz önünə sərir.
1. Medalyonun numizmatik və simvolik təhlili
Təsvir olunan yubiley medalyonu üzərindəki yazılar, rəqəmlər və heraldik elementlər vasitəsilə dərin siyasi və tarixi mesajlar ehtiva edir:
Xronoloji çərçivə (1828–1978 və "150" rəqəmi): Medalyonun aşağı hissəsində açıq şəkildə 1828–1978 illəri qeyd olunmuş və mərkəzdə böyük 150 rəqəmi yerləşdirilmişdir. Bu, 1828-ci ildən (Türkmənçay müqaviləsi və ermənilərin İrəvan və Naxçıvana, eləcə də Qarabağ torpaqlarına kütləvi köçürülməsinin başlanğıc tarixi) 1978-ci ilə qədər olan 150 illik dövrü əhatə edir.
İdeoloji yazılar ("Вечная дружба. Россия – Армеنیا"): Medalyonun yuxarı hissəsindəki rus dilində "Əbədi dostluq. Rusiya – Ermənistan" ifadəsi imperiya siyasətinin və vassal münasibətlərin təbliğat xarakterini nümayiş etdirir.
Körpü simvolu: Medalyonun mərkəzində təsvir olunan körpü simvolu ideoloji olaraq "xalqların dostluğu" kimi təqdim olunsa da, tarixi məntiq baxımından ermənilərin Qafqaza – məhz Rusiya imperiyasının dəstəyi ilə "körpüdən keçirilərək" gətirilməsinin rəmzi mənasını daşıyır.
Dəfnə və sünبül budaqları: Hər iki tərəfdən medalyonu əhatə edən simvollar sovet dövrü təbliğat estetikasının atributlarıdır və saxta "tarixi qələbə" mifologiyasını dəstəkləmək məqsədi daşıyır.
2. Tarixi xronologiya və köçürmə siyasəti
Ermənilərin Qafqazda qədim yerli xalq olması iddiası akademik elmdə təkzib olunmuş mifdir. XIX əsrin əvvəllərinə qədər Qarabağ və ətraf bölgələr Azərbaycan tarixi-coğrafi məkanının ayrılmaz hissəsi olmuşdur.
Türkmənçay (1828) və Gülüstan (1813) müqavilələridən sonra çar Rusiyası Cənubi Qafqazda sərhədləri möhkəmlətmək və xristian əhaliyə istinad etmək məqsədilə İrandan və Osmanlı imperiyasından ermənilərin kütləvi şəkildə Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsini təşkil etdi.
Theodor von Haxthausen, İ. Şopen və digər dövrün rus tədqiqatçılarının rəsmi statistika və kameral siyahıyaalma sənədləri də təsdiq edir ki, XIX əsrin əvvəllərində İrəvan və Qarabağ bölgələrində əhalinin mutləq əksəriyyəti azərbaycanlılardan (müsəlmanlardan) ibarət idi. Ermənilər məhz həmin dövrdən etibarən mərhələli şəkildə yerləşdirilmişdir.
3. Erməni saxtakarlığının ifşası
Məhz həmin 150 illik dövrü (1828–1978) qeyd edən bu medalyon erməni ideoloqlarının "qədimlik" tezisini daxildən dağıdır:
Əgər ermənilər minilliklər boyu bu torpaqlarda mövcud olublarsa, nə üçün 1978-ci ildə məhz 1828-ci ilin 150 illiyi təntənəli şəkildə qeyd olunurdu?
1828-ci il erməni xalqının tarixində "Vətənə qayıdış" deyil, imperiyanın siyasi maraqları naminə Cənubi Qafqaza köçürülmə tarixidir.
Medalyonun özü erməni icmasının Qafqazdakı gəlmə xarakterini və bu köçürülmənin məhz Rusiya imperiyası tərəfindən həyata keçirildiyini təsdiqləyən ən qiymətli maddi sübutdur.
Təqdim olunan 1828–1978-ci illərə aid "Əbədi dostluq" medalyonu erməni tarixşünaslığının əsas mifini – ərazi iddialarının qədimliyi tezisini tamamilə çürüdür. Medalyon üzərindəki 150 rəqəmi və 1828 tarixi ermənilərin Qarabağa və Cənubi Qafqaza köçürülməsinin ən bariz etirafıdır. Elmi dəlillər və tarixi sənədlər sübut edir ki, ermənilərin bu bölgələrdəki varlığı qədim deyil, XIX əsrdən başlayan süni miqrasiya prosesinin nəticəsidir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
