Qafqaz coğrafiyasında yaşayan Azərbaycan türklərinin aborigen xalq olduğu şübhəsizdir. Bu torpağın yaddaşını vərəqləsək, tarixin hər çağında, hər mərhələsində əcdadlarımızın izinə rast gələcəyik.
Bu reallıqdır, təkzibolunmaz faktdır. Qafqaz bölgəsinin köklü yerli xalqlarından biri olan Azərbaycan türklərinin tarixi sənədlər, mənbələr əsasında yaşam öygüsünü qələmə almaq çox böyük bir işdir. Deyərdim ki, bu böyük zəhmət, əmək, yuxusuz gecələr, narahat günlər, eyni zamanda da bir ətək pul hesabına başa gələn məsələdir. Bəri başdan deyim ki, arxivlərdə, kitabxanalarda sənədlərlə, mənbələrlə işləmək çox çətindir, onlardan çətin olanı bu sənədlərdəki məlumatları təhrif etmədən, sözbə söz yazıya almaq və təqdim etməkdir. Bu tədqiatları aparan, tariximizin alt qatlarından faktları çıxaran, insanlarımızın real həyatını yazan qələm adamları həmişə dərin həyacan içində olur. Başlıcası ona görə ki, üzə çıxardıqları faktlar, məlumatlar cəmiyyətdə necə qarşılanacaq? Əslində, belə insanlar təmənnasız və təşəkkürsüz xidmət edən şəxslərdir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinin kameral təsvirlərini araşdırıb, tədqiq edib ərsəyə gətirən fədakar tədiqiqatçı, ziyalı, jurnalist Nazir Əhmədli bu baxımdan xalqımız, dövlətimiz üçün çox böyük xidmət göstərib. İndiyə qədər Qərbi Azərbaycan ərazisindəki mahallarımızın, şəhərlərimizin kameral təsvirini nəşr edən N.Əhmədli “Qazax nahiyəsinin kameral təsviri”ni də ərsəyə gətirib, ona nəfəs verib. Qazax nahiyəsinin, İrəvan şəhərinin, Göyçə və Dərələyəz mahallarının və başqa ellərimizin kameral təsvirlərini nəşr edən N.Əhmədli zəhmətkeş bir tədqiqatçı kimi tamamilə xam, heç kəsin toxunmadığı, yaxud səthi toxunduğu sahələrə yol açıb, cığır açıb. Sözün həqiqi mənasında Nazir müəllimin əməyi əvəzsizdir. Müəllifin “Naxçıvan əyalətinin və Ordubad dairəsinin kameral təsviri” adlı kitabı da işıq üzü görüb. Zəngin demoqrafik məlumata malik olan kitabda Naxçıvan xanlığı 1828-ci ildə Rusiya imperiyası tərəfindən Türkmənçay müqaviləsi ilə ilhaq edildikdən sonra həmin ərazilərdə vergi tətbiq etmək məqsədilə siyahıyaalınma aparılıb. Məlumatlara görə, bu kitaba Naxçıvan əyaləti və Ordubad dairəsinin hər biri üzrə 6 kameral təsvir daxil edilib. Onlardan Ordubad şəhəri üzrə tərtib edilmiş kameral təsvir 1832-ci, qalan kameral təsvir isə 1831-ci ilə aiddir. Bütün bunları tərcümə və tərtib edən, ön söz, qeyd və şərhlər yazan N.Əhmədlidir. “Naxçıvan əyalətinin və Ordubad dairəsinin kameral təsviri”ndə Naxçıvan xanlığının yaranmasından süqutuna qədər böyük bir mərhələ əksini tapıb. Eyni zamanda Naxçıvan diyarı üzrə tərtib edilmiş maliyyə vergi sənədləri, əhali və demoqrafiya, vergilər və mükəlləfiyyətlər, kənd təsərrüfatı, iqtisadiyyat, pul, ölçü və çəki vahidləri, qiymətlər ifadə olunub. Naxçıvan şəhərinin kameral təsvirində İrəvandakı məhəllələrin adları sadalanır. Əlincəçay mahalının kameral təsvirində də mahalın kəndləri, əhalisi, ailə tərkibi və sair haqqında məlumat verilir. Məzvazixatun mahalının kameral təsvirində Cəhri, Canlı, Gərməçataq və başqa kəndlərin adları, əhalisinin sayı, tarixi əks olunub. Xok və Dərələyəz mahalının, Ordubad şəhərinin kameral təsviri, Ordubad, Əylis, Dəstə, Beləv, Çinanab mahallarının kameral təsviridə qarşımıza çox zəngin mənzərə çıxarır. Əlbəttə, burada ailə başçılarının adı, hansı tayfaya, soya mənsub olduğu, sənəti, peşəsi, yaşı, təhsili, övladlarının sayı və sair göstərilib. Kəndlərin coğrafi mövqeyi, ərazisi, biçənəkləri, əkin yerləri, heyvandarlığı, müəssisələri, mənsubiyyəti hamısı əks olunub. Əlbəttə, arxiv sənədlərini əldə etmək, onları tərcümə etmək, çapa hazırlamaq böyük zəhmət tələb edir.
AMEA-nın Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Elmi Şurasının 3 fevral 2021-ci il qərarı ilə çap olunan “Naxçıvan əyalətinin və Ordubad dairəsinin kameral təsviri” kitabının elmi redaktoru akademik Şahin Mustafayevdir. 711 səhifədən ibarət olan nəşr həm müasir, həm də gələcək tədqiqatçılar üçün bir mənbədir, özü də etibarlı bir mənbə, istinad yeridir. Müəllif “Naxçıvan əyalətinin və Ordubad dairəsinin kameral təsviri”ni Vətənin müdafiəsi uğrunda canından keçən qəhrəmanların əziz xatirəsinə ithaf edib.
Tarixdə yaşayan izimizi əriş-arğac edib, onu səhifə-səhifə, cümlə-cümlə bizlərə çatdıran hörmətli tədqiqatçımızın qarşıda yolunu gözləyən yeni tədqiqatlar var.
İradə SARIYEVA
