Azərbaycanda ali təhsilə çıxış imkanlarının məhdudluğu uzun müddətdir müzakirə mövzusudur. Problemin mövcudluğunu rəsmi rəqəmlər də təsdiqləyir. Belə ki, Statistika Komitəsinin məlumatına görə, hazırda ölkədə 15 və yuxarı yaşlı vətəndaşların hər 1000 nəfərindən 134-ü ali təhsillidir. Bu göstərici istər region ölkələrinin, istərsə də dünya ortalamasının təxminən iki dəfə gerisindədir
Azərbaycanda ali təhsilli şəxslərin say azlığını doğuran amillərdən başlıcası təhsil haqqının heç də hər kəsə uyğun olmamasıdır. Ali məktəblərdə təhsil haqlarının artırılması ali təhsil almaq imkanının get-gedə azalmasına yol açır. Problem ondadır ki, ölkənin ali təhsil ocaqlarında orta illik təhsil haqqı təxminən 2 min 300 manat ətrafındadır. Buna da hamının imkanı çatmır. Baxmayaraq ki, son illər dövlət sifarişi hesabına yerlərin sayı artırılıb, amma yenə də ödənişli fakültələrdə oxuyanların çəkisi böyükdür. Azərbaycanda hər 100 nəfərdən 70-i ödənişli təhsil alır. Maddi səbəblərdən dolayı ali təhsil ala bilməyənlərlə yanaşı, hətta tələbə adını qazanan yüzlərcə tələbə də təhsil haqqını ödəyə bilmədiyindən universitetlərdən xaric edilir. Üstəlik heç də bütün tələbələrin kredit götürmək şansı yoxdur. Təhsil Tələbə Krediti Fondunun açıqladığı rəqəmlərə görə, hazırda ölkədə 126 min 173 tələbə ödənişli təhsil alır. Onların 28 min 674-ünün - 23 faizinin akademik borcu (kəsiri) var. Bu üzdən, həmin tələbələr təhsil krediti üçün üz tuta bilməzlər. Daha 41 min 291 tələbənin - bütün ödənişli təhsil alanların 33 faizininsə orta uğur göstəricisi 71 baldan azdır. Bu tələbələr də kredit qazanmaq şansını itirmiş sayılır. Bu və digər problemlər isə ölkədə ali təhsil alanların sayının azalmasına öz təsirini göstərir.
Bu baxımdan ekspertlər çıxış yolunu nədə görür?
“Nə qədər ki real islahatlar yoxdur, DİM ilbəil qəbul imtahanları suallarını çətinləşdirir, ali təhsil alanlar azalacaq”
Məsələyə münasibət bildirən AVCİYA-nın vitse-prezidenti, professor Məhərrəm Zülfüqarlı hesab edir ki, çıxış yolu bir sıra tədbirlərin görülməsindən keçir: “Əvvəla, əhalinin həyat şəraiti yaxşılaşdırılmalıdır. Həyat səviyyəsi yüksək olsa, daha çox vətəndaşın təhsil almaq imkanı olacaq. İkincisi, universitetlərin səlahiyyətləri artırılmalıdır. Onlara müəyyən sərbəstlik verilməlidir. SSRİ dönəmində rüşvət geniş yayıldığı üçün müstəqillik əldə ediləndən sonra Tələbə Qəbulu üzrə Dövləl Komissiyası ( indiki Dövlət İmtahan Komissiyası) yaradıldı. Ancaq bu 30 ildə ali məktəblərdə hələ də neqativ hallar var. İnkişaf etmiş ölkələrdə universitetlər özləri tələbəni qəbul edir, orada rəqabət var. Hesab edirəm ki, universitetlərin səlahiyyətləri artırılsa, daha çox tələbə ali təhsil ala biləcək. Azərbaycanda universitetlər büdcədən dövlət sifarişli yerlərə ayrılan vəsait və tələbələrin ödədiyi təhsil haqqı hesabına maliyyələşdirilir. Təhsil haqlarından kənar mənbələr Azərbaycan universitetlərinin gəlirlərinin cüzi bir hissəsidir. Bu da universitetlərin təhsil haqlarından yüksək asılılığını şərtləndirir. Bu isə nəticə etibarı ilə təhsil haqlarının artırılmasına və dolayısıyla hər kəsin ali təhsil almaq imkanının get-gedə azalmasına yol açır. Ən nəhayət, ali məktəblərdə dövlət sifarişli yerlər artırılmalıdır. Təhsil sahəsində islahatlar aparılmalıdır. Hələ ki, islahat sözdədir, ortalıqda heç nə yoxdur. Nə qədər ki real islahatlar yoxdur, DİM ilbəil qəbul imtahanları suallarını çətinləşdirir, ali təhsil alanlar azalacaq”.
Bu baxımdan professor hesab edir ki, ciddi işlər görülməlidir.
Vidadi ORDAHALLI
