Elmi ictimaiyyətdə belə bir fikir var ki, Azərbaycanda elmi adların və titulların verilməsi qaydaları sadələşdirilməlidir. Çox sərt qaydaların əsl elm adamlarına çətinliklər yaratdığını deyən ekspertlərin fikrincə, ümumiyyətlə bu məsələnin özünə yenidən baxmaq lazımdır.
Bir sıra ali təhsil və elm mütəxəssislərini belə bir maraqlı təklif irəli sürür ki, Azərbaycanda elmi adlar və elmi titullar Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) tərəfindən yox, məhz universitetlər tərəfindən verilməlidir. Elm adamları deyir ki, Azərbaycanda ali təhsil sistemi beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılsa da elmi dərəcə və elmi adların verilməsində sovet sistemi olan Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən verilir. Halbuki, beynəlxalq aləmdə elmi adlar və elmi titullar universitetlər tərəfindən verilir. Fikirlər var ki, bizdə də elmi ad və dərəcələr universitetlər tərəfindən verilərsə daha yaxşı olar.
“Elmi adlar universitetlər tərəfindən verilərsə, sovet sistemindən qalma lazımsız məsələlər aradan qalxar”
Məsələyə münasibət bildirən AVCİYA-nın vitse-prezidenti, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Azərbaycanın da ali təhsil sistemi Balonya beynəlxalq ali təhsil sisteminə keçib. M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, lakin bu sözdə olub, gerçəklikdə isə vəziyyət başqadır. “Baloniyada tələblər başqadır, tələbələrə sərbəstlik verilir, qayıb yoxdur, tələbə mühazirələr də iştirak edə də, etməyə də bilər, amma imtahan da iştirak etməlidir. İmtahan da çox ciddi keçirilir. Bizdə isə əsas diqqəti davamiyyətə verirlər. Tutaq ki, tələbə 4 dərs üzrsüz dərsə gəlmədi onu imtahana buraxmırlar, bu da tələbənin taleyini həll edir. Elmdə isə vəziyyət tamamilə başqadır. Azərbaycan elmində sovet sistemi olduğu kimi qalır. Hətta bəzi bəzi keçmiş SSRİ ölkələri elm sistemində bir qədər dəyişikliklər etsələr də, amma Azərbaycanda bu sistem əvvəkli kimidir. Məsələn, Qazaxıstanda elmlər doktoru dərəcəsi var. Yəni onlarda elmlər namizədi (bizdə onu fəlsəfə doktoru etdilər) kimi məsələ yoxdur. İnsanlar bir dəfə elmi iş müdafiə edirlər, dosent, professor adını da ondan sonra alırlar. Bizdə isə elmlər namizədinin adını dəyişib fəlsəfə doktoru etdilər, ondan sonra isə elmlər doktoru gəlir. Məsələn, tarix üzrə elmlər doktoru. Bu da elmlə məşğul olan adamlara əziyyət verməkdən başqa bir şey deyil. Dosent, professor elmi adı almaq isə daha problemli məsələdir. Dosent, professor olmaq üçün müdafiədən sonra tələbə uyğun məqalələr, elmi əsərlər, dərsliklər, dərs vəsaitləri yazılmalıdır. Bunlar da ayrıc bir qurumda Prezident yanında Ali Attestasiya Komissiyasında həyata keçirilir. Doğru deyilir ki, bir sıra ölkələrdə elmi adlar və elmi titullar universitetlər tərəfindən verilir, bizdə isə bu yenə əziyyətli bir proses kimi qalır. Universitetlər isə fəlsəfə doktorlarına dosent vəzifəsi verir. Həmin şəxslər universitetlərdə mütləq bir il qüsursuz işləməlidir ki, sonra çoxlu sayda sənədlər toplayıb, dərc etdirdiyi məqalələrini, kitablarını elmi şuradan keçirməlidir və oradan müsbət xasiyyətnamə alıb AAK-a getməlidir. AAK-da onların sənədlərinə bir ay müddətində baxır və onlara diplom verib verməmək isə artıq AAK-ın səlahiyyətində olan məsələdir. Bizim ölkədə professor adını almaq isə daha çətindir. Azərbaycanda professor adını almaq üçün sovet sistemindən qalma gülməli bir prosedurdan keçməlisən. Məsələn, siz AAK-ın professor adı üçün tələb olunan sənədlər tələb olunan hissəsinə baxsanız görərsiniz ki, burada müxtəlif sərt tələblər qoyulub. Bu tələblərə baxan adamlar ümumiyyətlə elmlə məşğul olmaq istəmir ruhdan düşür”.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, biri var əziyyətlə müdafiə edib elmlər doktoru olasan, dosent, professor adı alasan, bu əsl elm adamlarının keçdiyi çətinlikdir. “Biri də var artist olasan və toylara gedib oradan qazandığın pullarla, maddi imkanla əməkdar artist, xalq artist fəxri adı alıb hansısa bir kafedraya adını yazdırasan, sonra da asanlıqla dosent də, professor diplomu ala biləsən. Bu tamamilə absurt bir şeydir. Yəni dissertasiya yazıb elmi iş müdafiə edən insanlarla yanaşı ümumiyyətlə elmlə məşğul olmayan əməkdar artistə, yaxud əməkdar idman ustasına elmi ad vermək düzgün deyil. Onlar elm adamı deyil. Camaat bilmir ki, bu professor adını necə alıb. Professor sözünü eşidəndə düşünür ki, yəqin onlar bu titula layiqdirlər. Mən bu fikirləri söylməklə o artistləri, idmançıları aşağılamaq istəmirəm. Amma onlar elmi ad almaq istəyirlərsə, alimlər keçən mərhələləri keçsinlər, onlar da öz sahələri üzrə disertasiya yazsınlar, müdafiə etsinlər. Bu bilirsiz nəyə gətirib çıxarır? Siz deyən məsələyə. Elmi adlar universitetlər tərəfindən verilərsə sovet sistemindən qalma lazımsız məsələlər aradan qalxar. Amma bu prosedurun gerçəkləşdiyi təşkilat ayrıca qurumdursa və onun universitetlərlə heç bir əlaqəsi yoxdursa, yaxud onlara tabe deyilsə, bu halda özləri qərarlar qəbul edirlər. Bu qərarlar da sovet ənənələri əsasında verilir. Elmi adların və elmi titulların verilməsi sistemi yenilənməlidir və biz sovet üsulu ilə heç nə əldə edə bilmərik. Bu sahədə islahatlara ciddi ehtiyac var”.
Alimin fikrincə, elmi dərəcəsi olmayan, elmi iş yazıb dissertasiya müdafiə etməyən şəxslərə elmi adların verilməsi qadağan olunmalıdır, çünki bu elmi nüfuzdan salır, əsl elm adamlarının da ruhdan düşməsinə səbəb olur ki, onlar gələcəkdə elmlə məşğul olmasın. M.Zülfüqarlı hesab edir ki, bu çox ciddi problemdir və bu səbəbdən Azərbaycanda ili-ildən elmlə məşğul olanların sayı azalır, bu eyni zamanda elmdə gəncləşdirmə siyasətinin qarşısını kəsir. 2017-ci ildən 2020-ci ilə qədər elmlə məşğul olan insanların sayının 3 min nəfərdən çox azaldığını deyən M.Zülfüqarlı hesab edir ki, bu da mövcud problemlərlə bağlıdır. Ekspert deyir ki, elm adamlarına güclü stimul verilməli və elmlə məşğul olan şəxslərin əməkhaqqları artırılmalıdır, bu da onlara stimul verəcək.
M.Zülfüqarlı ilə elmdə olan çox ciddi bir problemi müzakirə etdik. Elmi adların və elmi titulların verilməsi sahəsində dəyişikliklərin olması mütləqdir və qaçılmazdır. Çünki elmimiz də beynəlxalq elmi axına qoşulmalı, Azərbaycan elm tutumlu ölkəyə çevirilməlidir. Mütəxəssis açıq bildirdi ki, bu sahədə ciddi islahatlar keçirilməlidir. Biz də bu fikirlə razıyıq, amma təəssüf ki, islahatlara meyl sıfır dərəcəsindədir. İslahat deyəndə söhbət kosmetik dəyişilklikərdən getmir, köklü inqilabi dəyişiklikdən gedir ki, buna da çağdaş Azərbaycan elminin çox ehtiyacı var. Elmi qurumlar isə bu islahatlara nə getmək istəyir, nə də cəhd göstərir. Yenə də ümidimizi itirməyək və gözləyək!
İradə SARIYEVA
