İnsanlarda ekoloji tərbiyənin formalaşdırılması olduqca zəruri bir məsələdir. Təbii ki, bu amilin insanların həyatında oynadığı rol çox böyükdür. Ekoloji tərbiyə barədə məlumat verən mütəxəssislər qeyd edirlər ki, onun əsasını təbiətə sevgi, onun mühafizəsi işi təşkil edir.
“Təbiət öz sərvətləri ilə insanı bəsləyir, yaşadır, fiziki və mənəvi qüvvələrini inkişaf etdirir, ona həyat verir” deyənlər haqlıdırlar. Bəli, təbiətin səxavətlə bizə verdiklərinə qaşılıq olaraq onu qorumalıyıq. Bunu dərk edib təbiətə qulluq etməyi özünə bir vəzifə sayanlar ətraf mühitin qorunması, mühafizəsi üçün çox böyük işlər görürlər. Aydın məsələdir ki, insanlarda ekoloji tərbiyə kiçik yaşlarından formalaşdırılmalıdır. Bir sözlə, təbiəti qorumağı hələ uşaqlıqdan öyrənmək lazımdır. Ailədə, bağçada, məktəbdə uşaqlara təbiətə qayğı ilə yanaşmağı öyrətmək əsas vəzifələrdən biri olmalıdır. Burada əsas rolu isə məktəblər oynamalıdır.
Orta məktəblərdə şagirdlərə ətraf mühitin, təbiətin qorunması necə öyrədilir, bu sahədə məktəblərdə maarifçilik, təbliğat işi hansı formada qurulub?
Orta məktəblərdə ayrıca ekologiya fənni tədris edilirmi?
Müxtəlif vasitələrlə çirkləndirən ətraf mühitin, su hövzələrinin, atmosferin təmizlənməsi üçün bizim də üzərimizə az iş düşmür. Ən böyük vəzifə isə təbiəti, ətraf mühiti qorumaqdır və çirkləndirməməkdir. Bilirik ki, 2010-cu il Preziedent İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Ekologiya İli" elan edilmişdi. Hətta həmin dövrdə belə təkliflər var idi ki, insanların gənc yaşlarından ekologiya ilə bağlı biliklərə sahib olmaları üçün ekologiya fənninin ayrıca tədris proqramına salınması çox mühümdür. Orta məktəblərdə ekologiyanın ayrıca bir fənn kimi öyrədilməsinin zəruri olduğu vurğulanırdı. Ekspertlərin fikrincə, ətraf mühitin qorunması və ekoloji maarifləndirmənin gücləndirilməsi üçün orta məktəblərdə ayrıca ekologiya fənninin tədris edilməsi vacibdir.
Ekspetlər hesab edirlər ki, orta məktəblərdə "Həyat bilgisi" və "Coğrafiya" fənlərinin tərkibində uşaqlara ekologiyaya aid məlumatlar verilir, lakin bu, yetərli deyil. Məktəblilərin şüurunda ətraf mühitə münasibəti tam dəyişmək üçün ekologiya fənni ayrıca keçirilməlidir.
Təhsil eksperti Kamran Əsədovun sözlərinə görə, uzun illərdir bu məsələ gündəmdə olsa da, hələ də orta məktəblərdə ekologiya fənni tədris olunmur.
Şagirdlərdə ekoloji etika nece formalaşdırılır?
Məlumatlara görə, Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsi (BŞTİ) vaxtaşı şagirdlərdə ekoloji tərbiyənin formalaşdırılması üçün orta məktəblərdə müxtəlif maarifçilik tədbirləri keçirib. Bu tədbirlərdən BŞTİ-nin tabeliyindəki ümumi təhsil müəssisələrində təşkil edilən “Şagirdlərdə ekoloji etikanın formalaşmasına yardım” layihəsini vurğulaya bilərik. çərçivəsində tədbirlər keçirilib. Məktəblilərin ekoloji biliklərinin artırılmasına təşəbbüs göstərmək, şagirdləri ekoloji iməciliklərə cəlb etməklə onlara ekoloji bilgilərin praktik faydalarını izah etmək, uşaqlara təbiətlə düzgün təmas vərdişlərini aşılamaq, uşaq və yeniyetmələrdə ekoloji etikanın formalaşması işinə yardım etmək bu layihənin əsas hədəfi olub. Sözsüz ki, ölkəmizdə ekoloji mühitin yaxşılaşdırılmasına dair qəbul edilən dövlət proqramları qəbul edilib. Məktəblərdə keçirilən ekoloji layihələrdə məktəblilərə su ehtiyatlarının və atmosferin çirklənməsi, torpaqların deqradasiyası, biomüxtəlifliyin azalması və digər ekoloji problemlər haqqında geniş məlumat verilib, problemlərin həlli yolları izah olunub. Ekoloji mədəniyyət səviyyəsinin ətraf mühitin mühafizəsinin efftektiv təminatının ən əsas faktorlarından biridir. Bütün bunlar şagirdlərə bir dəfə deyil, dəfələrlə təlqin edilməlidir.
Müsbət hallardan biri ondan ibarətdir ki, ekoloji maarifləndirmə işləri yalnız paytaxt məktəblərində həyata keçirilmir, eyni zamanda ucqar kənd məktəblərində də gerçəkləşdirilir...
Təhsil Nazirliyi də mütamadi olaraq bu istiqamətdə layihələr həyata keçiririr. Biz o layihələrdən Bakı şəhəri üzrə ümumi təhsil müəssisələrində “Yaşıl şəbəkə” ekoloji maarifləndirmə layihəsi çərçivəsində “Ekoloji yönümlü və enerji effektli məktəblərin yaşıl şəbəkə” müsabiqəsini qeyd edə bilərik. Müsabiqə Təhsil Nazirliyinin Respublika Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzi tərəfindən keçirilirdi.
Məktəblilər arasında keçirilən bu müsabiqələrin əsas qayəsi fasiləsiz dayanıqlı ekoloji təhsilin inkişafının möhkəmləndirilməsi, təbii ehtiyatların qənaətlə istifadəsi və ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində məktəblilərdə xüsusi bilik və bacarıqların formalaşdırılmasından ibarət olub. Layihədə şagirdlərə qənaətcil davranış prinsiplərinə xidmət edən enerji və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, tullantıların təkrar istifadəsinin kreativ həlli, sağlam qidalanma, iqlim dəyişmələrinin təsirinin azaldılması bacarıqlarının aşılanması nəzərdə tutulurdu. Sözügedən proqramda həyata keçirilən işlərdən biri tullantıların azaldılması məqsədilə 120 təhsil müəssisəsində enerjiyə və suya qənaət tədbirləri olub. Məktəbin sinif otaqlarında sağlam ekoloji mühit yaratmaq üçün müsabiqənin “Yaşıl dizayn” mərhələsində otaq bitkiləri ilə yaşıllaşdırma işləri aparılıb. Müsabiqənin “Yaşıl bufet” mərhələsi isə məktəblərdə ekoloji təmiz məhsulları təbliğ etmək məqsədi daşıyıb. Bu mərhələdə şagirdlər sağlam qidalanma haqqında biliklərə yiyələnərək məktəbdə qida rasionunun tərkibini öyrəniblər.
Həmin dövrdə keçirilən tədbirdə tullantıların azaldılması məqsədilə şagirdlər tərəfindən 10 tona qədər kağız tullantıları və plastik qablar toplanılıb təkrar emal üçün aidiyyatı müəssisəyə təhvil verilib.
Biz yazımızda ayrı-ayrı vaxtlarda məktəblərdə keçirilən bir neçə layihdən bəs etdik. Ümid edirik ki, əlaqədar qurumlar şagirdlər arasında ekoloji tərbiyəni formalaşdırmaq üçün daha geniş tədbirlər, layihələr həyata keçirəcəklər. Gənc nəsildə ekoloji dünyagörüşün formalaşması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər canlı təbiətə humanist münasibətin yaranmasına səbəb olur. Ekspertlər deyir ki, uşaq, yeniyetmə və gənclərin ekoloji təhsil və tərbiyəsi ilə məşğul olan dövlət müəssisəsi olaraq fəaliyyət göstərən qurumlar məktəblilərin ekoloji tərbiyəsinə xüsusi əhəmiyyət verməlidir.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
