Uşaq ailədə böyüyür. Valideynin də Allah və dövlət qarşısındakı borcu onun qayğısına qalmaqdır. Amma borcundan qaçan valideynlər də az deyil. Heç kimi olmayan, bir çox hallarda küçədə tərk edilmiş körpələr uşaq evlərində qalmalı olur və 16, 18 yaşlarına çatdıqdan sonra oranı tərk edirlər.
Qanunvericiliyə əsasən, uşaq evləri və internatlarda 18 yaşına çatmış uşaqların saxlanılması qadağandır. Üstəlik, orada bu yaşa yaxınlaşan uşaqların sayı minimuma endirilməlidir. Bununla yanaşı, ailəsi olmayan, yetim uşaqların saxlanıldıqları uşaq evləri ilə internatları fərqləndirmək lazımdır. İnternatlarda əsasən valideynlərinin maddi durumu övladlarını saxlamağa kifayət etməyəcək dərəcədə pis olan uşaqlar yaşayır.
Uşaq evlərini tərk edənlərin problemləri ilə məşğul olan təşkilatların məlumatına görə, uşaq evlərində yaşayanlar yaxınlıqdakı orta məktəblərə gedirlər. İnternat sakinlərinə isə elə yaşadıqları internatda dərs keçirilir. Buraxılışdan sonra onlar texniki peşə məktəblərinə yollanmalıdırlar. Amma bu tədris ocaqlarında təhsilin səviyyəsinin müasir standartlara, lazımi meyarlara cavab vermədiyi aydındır. Odur ki, uşaq evlərini tərk edən bu şəxsləri qarşıda həyat uğrunda əsl mübarizə gözləyir. Onlar paralel olaraq iki ciddi problemi həll etməli olurlar: iş və mənzil. Bu uşaqların kifayət qədər savadlı olmaması onlara əmək bazarında yüksək səviyyədə rəqabət aparmağa imkan vermir. Nəticədə, uşaq evləri və internatdan çıxan uşaqlar əksər hallarda xüsusi hazırlıq tələb etməyən işlərdə çalışırlar.
Məlumat üçün qeyd edək ki, Azərbaycanda 13 internat məktəbi, 24 internat tipli təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Təkcə 2020-2021-ci tədris ilində 1954 nəfər bu tədris müəssisələrindən məzun olub. Onlardan yalnız 202 nəfəri ali məktəbə daxil ola bilib.
İnternat məzunlarının cəmiyyətdə üzləşdikləri əsas problemlər təhsil, iş, mənzil və cəmiyyətə inteqrasiya ilə bağlıdır.
“Uşaq evləri və internatları tərk edən uşaqların yaramaz insanların əhatəsinə düşəcəkləri, dilənçi olacaqları, kriminala cəlb ediləcəkləri ilə bağlı risklər kifayət qədər yüksəkdir”
“Vəfa” Sosial İctimai Birliyinin sədri Fatimə Hacıbəyli qeyd etdi ki, internatda böyüyən uşaqların qanunvericiliklə müxtəlif hüquqları olsa da, onlar faktiki olaraq bütün bunlardan məhrumdurlar: “Onların mənzillə təmin olunmaq, torpaq təminatı kimi hüquqları var. Amma praktikada bu, işləmir. Ona görə işləmir ki, yerli səviyyədə uşaq müdafiə mexanizmi güclü deyil. Qanunvericiliyin icrası mexanizmi hansısa formada həyata keçirilməlidir, bu, özü yoxdur. Bu səbəbdən internatları bitirənlərin böyük əksəriyyəti küçə həyatı keçirir. Onlar həyatın ümidinə buraxılır”.
Birlik sədrinin dediyinə görə, internatları bitirən uşaqlar arasında fahişəliyin və cinayətkarlığın artması danılmaz fakt olsa da, bununla bağlı heç bir araşdırma aparılmır və rəsmi statistika da yoxdur. Bu istiqamətdə yalnız qeyri-hökumət təşkilatları müəyyən işlər görür. Lakin həmin uşaqların sayının çoxluğu və problemin böyüklüyü daha çox resurslar tələb edir: “Hazırda hətta onlar üçün iş tapmaq da çətindir. Bu üzdən də uşaq evləri və internatları tərk edən uşaqların yaramaz insanların əhatəsinə düşəcəkləri, dilənçi olacaqları, kriminala cəlb ediləcəkləri ilə bağlı risklər kifayət qədər yüksəkdir. Bu mənada, qızlar daha tez sınırlar. Qız uşaqları əksər hallarda fahişəliyə, insan alverinə cəlb olunurlar. Bütün bunların səbəbi isə internat məzunlarının hüquqlarının müdafiəsinə zəmanətin olmaması, həyat təminatının yoxluğudur. Sovetlər dövründə məsələ daha asan idi: Onların təhsil səviyyəsi ümumi təhsil səviyyəsinə uyğun idi, belə uşaqların təhsil alması üçün heç bir maneə yox idi, sonradan işə düzəlməkdə də çətinliklər yaşanmırdı. Üstəlik, bu gənclər mənzillə təmin olunurdular.
Ailə Məcəlləsinə əsasən, valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qayğısına qalınması, həmçinin onların sonradan həyata uyğunlaşması tam şəkildə dövlətin üzərinə düşür. Amma əməldə bürokratik maneələrsiz ötüşmək olmur. Müvafiq strukturlar sözügedən qanunun tələblərinə əməl etmirlər”.
F.Hacıbəyli onu da əlavə etdi ki, bu cür uşaqların mükəmməl təhsil alması xüsusi diqqət tələb edən məqamlardandır. Çünki bəzi uşaqlar hələ uşaq evi və ya internatda olarkən ali təhsil almağa başlasa da, 18 yaşına çatdığı üçün bu məkanları tərk edən zaman təhsili ataraq iş axtarmalı olurlar. Şübhəsiz ki, ali təhsilin yarımçıq qalması onların özlərinə uğurlu iş tapmasına daha bir maneə yaradır. Odur ki, dövlətin təhsilə görə ödənişi də (əgər ödənişlidirsə) öz üzərinə götürməsi yaxşı olardı.
Günel CƏLİLOVA
