AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun mərhum professoru, filologiya elmləri doktoru Cənnət Nağıyevanın “Həsən bəy Zərdabi arxivinin təsviri” adlı kitabı “Elm və təhsil” nəşiyyatında çap olunmuşdur. Kitabın redaktoru institutun mərhum əməkdaşı filologiya elmləri namizədi Mehri Məmmədovadır. Kitabın “ön söz”ünün müəllifi qeyd edilməmişdir. Burada Həsən bəy Zərdabinin həyat və yaradıcılığı və arxivi haqqında məlumat verilmişdir. Kitabdakı arxiv sənədləri institutda ümumi arxivlərin təsviri prinsipinə uyğun ardıcıllıqla təqdim edilmişdir. Belə ki, ilkin olaraq H.Zərdabinin Fərhad Ağazadə tərəfindən yazılmış azərbaycanca bioqrafiyasının və Hənifə xanımın yazdığı rusca bioqrafiyasının təsviri verilmişdir.
İkinci bölümdə H.Zərdabinin azərbaycanca ,,Quyruq doğdu, çillə çıxdı,, məqaləsinin təsviri, rus dilində 17 məqalə və felyetonun adı qeyd edilmişdir.
Üçüncü bölümdə H.Zərdabinin M.F.Axundova və naməlum şəxsə yazdığı məktublarının təsviri yer alır.
Dördüncü bölümdə H.Zərdabiyə göndərilmiş Abdinov Mirzə Kazım, Abdulla oğlu Mədəd, Ağayev F., Adıgözəlov Əsgər Gorani (6 ədəd), M.F.Axundov, Abdulla Ağa Bakıxanov (2), Nəcəf bəy Vəzirov, Məmmədəli bəy Vəliyev, Əli bəy Qutqaşınlı, Q.Edel, Əbdülqəni Əbdülcabbar oğlu, Əbülfəth, Əlvəndi Mühyəddin Nuru oğlu, Əliyev, M.T.Əliyev (3), Məhəmməd Təqi Əlizadə, Əliyev Həsən Hacı Rəhim oğlu, Hacı Əbdülməcid Əfəndizadə, Əfşar, N.Cukova, S.İbrahimov, İsmayıl Hacı İbrahim oğlu, Zeynal bəy Yeqanbəyov (2), A.Yegizarov, Mirzə Məmməd Yəqubəlibəyov, Lazaryeva, Kərim Ağayev, A.Gülməmmədova, Mehdi, Abdulla Mehmandarov, Məqsud, Məhəmməd Əfəndi Balakənli, Mirəzimov, Mişa, Molla Məhəmməd ibn Hacı Xəlil Əfşar, Morod Danil Konstantinoviç, V.Moseviç (3), İsmayıl Nəzirzadə, Əliqulu Novruzov, Əbülfəttah Noğraçov, Məhəmməd bəy Rüstəmbəyov, Seyyid Əzim Şirvani (2), M.Səfərəli, Xr. Sink, Əliəkbər bəy Sultanov, Məmmədəli bəy Sultanov (2), Yəhya bəy Tahirov (2), Səid Ünsizadə, Xanlarov, İskəndər xan Xoyski, Abbas Haqverdiyev, Əkiəkbər Heydəri (2), Həsən Əlqədari (2), İsa Sultan Şahtaxtinski, Mürsəl bəy Şahbazov, Əbdürrəhman Şahmalıyev, M.Xanlarov (15) adlı şəxslərin məktublarının və Aqayevin teleqramının təsviri təqdim edilmişdir.
Beşinci bölümdə H.Zərdabinin şəxsiyyətinə aid sənədlərin, o cümlədən arxiv sənədləri, attestat, vəsiyyətnamə, ərizə, diplom, Qafqaz senzura komitəsinin icazənamələri, matəm lenti, təliqə, xəbərdarlıq və şəhadətnamələrin təsviri verilmişdir.
Altıncı bölümdə H.Zərdabinin vəfatı münasibətilə Hənifə xanıma göndərilən Amadzi, Əfəndiyev, Jukovlar, Mərdan, Peterburq müsəlmanları, tələbələr, Pələvəndovlar, Axund Tuqayev, İbrahim Urusbayev, Həmid və Şapayevlərin teleqramlarının, Ömər bəy Əhmədbəyov, İ.İskəndərov, N.N., Ayişə Terequlova və Həqqinin məktublarının təsviri təqdim edilmişdir.
Yeddinci bölümdə ”Əkinçi” qəzetinə göndərilən məktub və məqalələr, o cümlədən, Abraham, Abbas bəy Qarabaği, Peterburqdan məktub, M.F.Axundov, B.T. “Məktubat”, Məmmədəli bəy Vəliyev, Molla Məmməd Qazıyev, Əzudi Əbu Saleh, Əlizadə Şirvani, Mirzə Məhəmməd Yəqubəlibəyov, Məhbus Dərbəndi (3), Kapitan Soltanov və Haqverdiyev Abbas bəy Qarabağinin məktublarının, Adıgözəlov Əsgər Goraninin “Qoyunu dəli edən qurddur”, Xəlil bəy Sadıqbəyovun “Köhnə şəhərdə təzə nizam qoyan bəzi əmələlərdən”, “Əxbari-neft”, “Əxbari-Şamaxı” (3), Ələkbər bəy Soltanovun “Zarafat haqqında”, Hadiyül-Müzillin Qarabağinin “Dər əşrafiyyati-insaniyyə”, Heydərinin “Elmi-əbdan və əqli-maaş haqqında sual edənin cavabında”, Həsən Əlqədarinin “Vaqieyi-faciyeyi-Dağıstaniyyə”, “Təbəsərani-cənubiyyədən məktub”, “Tətbiqül-arabeynə-Əhsənül-qəvaid vəl şüəra”, Ələkbər Heydərinin “Son xəbərlər”, adlı məqalələrinin, Ağuçu Bədricahanın hekayələrinin, N.Vəzirovun, Məhəmmədəli Əşəri Səlyaninin, Mirzə Kazımın, Mirzə Məsumun, Mirzə Seyfəddin Seyidovun, Axund Əhməd Hüseynzadənin adsız məqalələrinin, müəllifsiz “Son xəbərlər”, “Dörd Şirvan şairi” adlı məqalənin təsviri və s. yer alır.
Səkkizinci bölümdə müxtəlif sənədlər, o cümlədən vərəqələr, qəbalə, qərar, əmrlər, rəsm, teleqram, tərifnamə, şəhadətnamə, Hənifə xanıma aid məktublar, qəzet kəsiyi və sairənin təsviri verilmişdir.
Böyük zəhmət və səy bahasına ərsəyə gəlmiş kitab H.Zərdabi yaradıcılığı ilə məşğul olmaq istəyən tədqiqatçılar üçün maraqlı və dəyərli vəsaitdir. Arxiv materialları içərisində həm azərbaycanca ərəb əlifbasında olan sənədlər, həm də rusca kiril əlifbasında olan sənədlər vardır. Bu da müəllifdən böyük hövsələ, iradə tələb edir. Əlli ildən artıq Əlyazmalar İnstitutunda çalışan, ömrünü mətnşünaslıq elmimizin inkişafına həsr edən Əməkdar mədəniyyət işçisi, elmlər doktoru, professor Cənnət xanım Nağıyevanın bu işi olduqca gərəkli, dəyərli işdir. Allahdan ona qəni-qəni rəhmət diləyirik.
Sona XƏYAL
