Kəndli məişətinin dayağı, məğrur kişilərin vüqarı, atüstü milli oyunların iftixarı, süvarilərin gücü-qüvvəti olan atlar ölkəmizin əvəzsiz sərvəti sayılırdı. Çövkən oyunu hələ min illər bundan əvvəl Azərbaycan torpağında geniş yayılmışdı. On birinci əsrin ədəbi yadigarı olan “Qobusnamə”də çövkən oyununun faydası və qaydaları haqqında ayrıca fəsil verilib.
Tarixin yaddaşında belə bir fakt da yaşayır: ötən əsrin əvvəllərində Böyük Britaniyanın kraliçasına Qarabağ cinsli “Zaman” adlı kəhər bağışlanıb. Azərbaycan atları beləcə böyük şöhrət qazanıb. Rəsmi sənədlərdə deyilir ki, hazırda dünya üzrə 260 cins atın ikisi Azərbaycana məxsusdur.
Bunlar Dilboz və Qarabağ atlarıdır.
Dilboz atları əsasən respublikanın Qazax bölgəsində bəslənilir. Minik-qoşqu tipli atlardır. Qədim Qazax mahalında ardıcıl xalq seçməsi yolu ilə yetişdirilib. Tədricən qonşu Tovuz, Şəmkir, Borçalı bölgələrinə, hətta Şəki mahalına da yayılıb. Qarabağ cinsi kimi, Dilboz atları da ölkənin qızıl fondu hesab edilir. El arasında deyirlər ki, Dilboz atları Qazağın Xanlıqlar kəndində Dilbazlar nəslinin tövlələrində ardıcıl seçmə yolu ilə yetişdirilib. Bu işdə Allahyar bəy Zülqədirli sülaləsinin də böyük rolu olub. Məlumat üçün bildirək ki, Dilboz cinsinin, daha doğrusu, Dilboz adının yaranma tarixi Nadir şah Əfşar dövrünə təsadüf edir.
Onu da qeyd edək ki, Dilboz atı idmanda, minikdə, yükdə və yüngül qoşquda istifadə olunur. Dözümlülüyü və dağlıq şəraitində minik üçün möhkəm olması ilə səciyyələnir. Dilboz atları yaxşı işləmə bacarığı göstərirlər. Bu at cinsi bir gündə belində 115-130 kq yüklə 45-55 km, idmançı ilə isə 70 km yol qət etmək bacarığına malikdir.
At cinslərinin genofondunun qorunub-saxlanması məqsədilə Azərbaycan Prezidentinin 2019-cu il 15 yanvar tarixli 890 nömrəli Sərəncamına əsasən Ağstafa rayonunun ərazisində müasir tələblərə uyğun “Dilboz” Atçılıq Kompleksi inşa edilib. Bu təsərrüfatda çoxlu sayda Dilboz cinsli at təmizlikdə yetişdirilməlidir.
Prezident İlham Əliyevin məlum sərəncamına əsasən kompleksin tikintisinə təkcə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin xəttilə 5 milyon manat vəsait ayrılıb. Rəsmi məlumatlarda qeyd olunur ki, dözümlüyü və dağlıq şəraitdə minik üçün uyğun olması ilə səciyyələnən Dilboz at cinsinin inkişaf etdirilməsi ilə bağlı Ağstafada 15 hektar ərazidə müasir tələblərə cavab verən təsərrüfat salınıb.
Bu günlərdə isə sosial şəbəkələrdə məlumat yayıldı ki, atçılıq kompleksində Dilboz at cinsləri ilə yanaşı, iri buynuzlu mal-qara və adi kənd atları da saxlanılır. Qeyd edilir ki, Atçılıq Mərkəzinə büdcədən milyonlarla vəsait ayrılıb və həqiqətən də beynəlxalq standartlara uyğun komleks tikilib: “Amma Dilboz cinsli atların əvəzinə iri buynuzlu mal-qara və adi kənd atları saxlanılır. Komleksdə 15-20 baş saf cins Dilboz atı ola, ya olmaya”.
Qeyd edək ki, Dilboz atları uzunmüddətli xalq seleksiyası yolu ilə yaradılıb. Orta əsrlərdən XIX əsrin sonlarına, XX əsrin əvvəllərinə kimi cinsin köhnə tiplərinin rəngindən asılı olaraq onu “göydəmir”, “göydəmir türk atı”, yaxud sadəcə “boz at” adlandırıblar. 1950-1960-cı illərdə bu at onun əsas vətəni hesab edilən bölgənin adı ilə “Qazax” adlandırılırdı. 1960-1970-ci illərdə müxtəlif sənədlərdə, kitablarda, elmi əsərlərdə “Qazax (Dəliboz)”, “Qazax (Diliboz)”, “Qazax (Azərbaycan)”, “Diliboz” və s. variantlar işlədilirdi.
“Ağstafa Atçılıq Kompleksi maldarlıq təsərrüfatına çevrilib, burda atlar olub ikinci dərəcəli”
Məsələ ilə bağlı atçılıq sahəsi üzrə ekspert Yaşar Quluzadə “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, hazırda dünya üzrə 260 cins atın ikisi Azərbaycana məxsusdur. Bunlar Qarabağ və Dilboz atlarıdır: “Ağstafa Atçılıq Kompleksində atların müasir şəraitdə saxlanılması üçün hər bir iş görülüb. Orda standartlara cavab verən tövlələr belə hazırlanıb. Ancaq həmin kompleksdə sırf Dilboz cins atlarının saxlanılması, demək olar ki, azdır. Bu atların vəziyyəti olduqca xoşagələn deyil. Müqayisə üçün deyim ki, Ağdam Atçılıq Mərkəzində son zamanlar inkişaf qeydə alınır. Ancaq Ağstafa Atçılıq Kompleksində inkişafdan əsər-əlamət yoxdur. Bu kompleks, demək olar ki, maldarlıq təsərrüfatına çevrilib. Burda atlar olub ikinci dərəcəli. Əsas atla deyil, iri buynuzlu mal-qara ilə məşğul olurlar”.
Günel CƏLİLOVA
