Mətbuatda yayılan məlumata görə, Beynəlxalq Əmək Təşkilatının yeni dərc olunan Qlobal Sosial Müdafiə Hesabatında qeyd olunub ki, Azərbaycanda pensiya yaşına çatmış əhalinin pensiya təminatı və uşaqların sosial müdafiə tədbirilə əhatə səviyyəsi aşağıdır. Sənəddə 10 müxtəlif indikator əsasında sosial müdafiənin effektiv təşkili üzrə ölkələrarası müqayisə təqdim edilib.
İqtisadçı-ekspert Rövşən Ağayevin mətbuata bildirdiyinə görə, təşkilat Azərbaycan və Ermənistanın adını xüsusi vurğulayaraq qeyd edir ki, pensiya yaşına çatmış əhalinin pensiya sistemi ilə əhatə səviyyəsi son 20 ildə kəskin şəkildə aşağı düşüb və bu ciddi problemdir. “Bunun səbəbi aydındır: hökumət sığorta əsaslı pensiya sistemilə bağlı tələbləri son 15 ildə sərtləşdirib, amma buna paralel olaraq rəsmi məşğulluğun əhatə dairəsinin genişləndirilməsi istiqamətində ciddi irəliləyişlər əldə edə bilməyib. Nəticədə isə uyğun yaşa çatan yaşlı insanlar pensiya hüququndan məhrum olur, əvəzində hökumət onlara daha aşağı məbləğlərlə ifadə olunan qocalıq müavinəti təklif edir” - deyə R.Ağayev bildirib.
Ekspert qeyd edib ki, Azərbaycanda uşaqların cəmi 16,9%-i ən azı bir sosial müdafiə (səhiyyə xaric) tədbirilə əhatə olunur: “...Onu da bildirim ki, yeni övlad dünyaya gətirmiş qadınların Azərbaycanda cəmi 16%-i hökumətin sosial müdafiə proqramı ilə əhatə olunub... Daha bir göstərici Azərbaycanda aztəminatlı əhalinin cəmi 13,4%-nin sosial yardım proqramı ilə əhatə olunmasıdır. Həmin göstərici Qazaxıstanda 74,2%, Gürcüstanda 93%, o cümlədən dünya üzrə orta hesabla 29%, aşağı gəlirli ölkələrdə 7,8%, orta gəlirli ölkələrdə 35%-ə yaxın, yüksək gəlirli ölkələrdə isə 63% təşkil edir”- deyə ekspert bildirib.
Məlumatlara görə, 2006-cı ildən etibarən Azərbaycanda müəyyən yaş həddinə kimi uşaqlara verilən aylıq sosial müavinət – “uşaq pulu” ləğv olunub.
“Bunun nəticəsində də göstəricilər bu cür bərbad vəziyyətə düşüb”
İqtisadçı ekspert Akif Nəsirli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, təşkilat irəli sürdüyü iradlarda haqsız deyil, doğrudan da bu sahədə ölkəmizdə ciddi problemlər var. “Birinci onu qeyd edim ki, Beynəlxalq Əmək Təşkilatının iradları çox yerində olan iradlardır. Azərbaycanda pensiya təminatı 2017-ci ilin 1 iyulundan başlayaraq sərtləşdirildi. Yəni tələb olunan staj 12 il yarımdan 25 ilə qaldırıldı. Kişlərin və qadınların yaş həddi də 65-ə qaldırıldı, kişilər artıq 65 yaşda pensiyaya çıxırlar, amma qadınlar hələ ki, 62 yaş yarımda çıxırlar. Bu il iyulun 1-dən isə 63 yaşda pensiyaya çıxacaqlar və 2027-ci ilə qədər hər il qadınların pensiya yaşı yarım il artırılaraq 2027-ci 65 yaşa çatdırılacaq. Yəni bu çox ciddi süzgəcdi. Əvvəllər qadınlar 60, kişilər isə 63 yaşında pensiyaya çıxırdılar, amma artıq hamısı 65 yaşa çatdırılır. Bununla yanaşı, Azərbaycan hökuməti pensiya çıxma göstəricilərini hazırda da sərtləşdirməkdə davam edir. Minimum pensiya məbləği 200 manat idi. O halda vətəndaş pensiya yaşına çatdıqda onun 28 min 800 manat sığorta kapitalı varsa, o, əmək pensiyası alırdı. Amma 1 yanvardan əmək pensiyasının minimum məbləği 240 manata çatdırılıb. O səbəbdən artıq pensiya yaşına çatmış vətəndaşın 34 min 560 manat pensiya kapitalı olmalıdır ki, əmək pensiyası alsın. Bu qəədr kapitalı, yaxud 25 il stajı olmayan vətəndaşlarımıza isə cəmi 130 manat məbləğində yaşa görə müavinət verilir. İndi deyəsən 150 manata qaldırılıb. Təsəvvür edin, bu adamlar 12 il yarım staja malik olan qaydalarla çıxsaydılar, onların 90 faizi əmək pensiyası alacaqdı. Yəni bir tərəfdən də əmək pensiyaları ilə bağlı bu cür məhdudiyyətlər, baryerlər qoyulur”.
Ölkədə əhalinin xeyli hissəsi xəstəliyə görə pensiya almaqdan bu və ya digər şəkildə məhrum olunub, bu da ölkədə pensiyaçıların sayının azalmasına gətirib çıxarır. “Bu indikatorlardan biri budur ki, artıq ölkədə pensiyaçıların sayı kəskin azalıb, 1 milyon 300 mindən 1 milyon 200 mindən aşağı həddə düşüb. Digər tərəfdən, əmək pensiyasının hesablanmasında və tətbiqində də ciddi qüsurlar var. Yəni burada diferensiallaşdırma çox bərbad vəziyyətdədir. Fərdi qaydada yanaşma demək olar ki, yoxdu. 25 il stajı olan vətəndaşla, tutaq ki, 40-50 il stajı olan vətəndaş arasında heç bir fərq qoyulmur. Pensiyalar arasında uzaqbaşı 20-30 manat fərq var. Bu da pensiya sisteminin ciddi nöqsanlarından biridir. O ki qaldı digər sosial müdafiə sistemlərinə, layihələrinə, Azərbaycanda əhalinin təxminən 15-16 faizinə ünvanlı sosial yardım verilir və bundan da bir qədər az əhaliyə özünüməşğulluq proqramları tətbiq edirlər. Yəni onlara vəsaitlər verirlər, onlar özləri özlərini işlə məşğul edir. Bu da yarıtmaz təşkil edilmiş layihələrdir, əhatə dairəsi çox dardır. Sosial müdafiə sistemlərində uşaqların iştirakına gəldikdə isə vəziyyət bir qədər də ağırdır. Uşaqların qayğısından danışdıqda deməliyik ki, Azərbaycanda təxminən 2 milyon 700 min uşaq var, həmin o uşağın təxminən 800 minə qədəri bu və ya digər sosial dəstək layihələri vasitəsilə hökumətdən vəsait alır. Onlardan bir hissəsi ünvanlı sosial yardım alan aiələrdəndir, bir hissəsi özünüməşğulluqla məşğul olan ailələrin övladlarıdır, bir qismi validenlərini itirdiyinə görə dövlətdən müavinət alır, müavinət alanların bir hissəsi isə üç yaşına qədər işləyən anaların övladlarıdır. Ümumilikdə isə 800 minə qədər uşaq bu və digər şəkildə hökumətinin sosial dəstək layihələrindən bəhrələnir. Amma 1 milyon 900 minə yaxın uşaq isə dövlətin heç bir sosial dəstək layihəsindən bəhrələnmir. Bunun nəticəsində də göstəricilər bu cür bərbad vəziyyətə düşüb”- deyə A.Nəsirli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
