Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunan arxeoloji materialların xüsusi fondlarda mühafizə olunması, tədqiq edilməsi olduqca vacibdir. Bütün dünyada bu məsələyə çox həssaslıqla yanaşılır, toplanan arxeoloji materialların saxlanması, mühafizəsi üçün fondlar təşkil olunur, onlar xüsusi binalarda fəaliyyət göstərirlər.
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Arxeoloji Fondu var. Amma bu fondun illərdir ki, AMEA-nın əsas binasının yarımzirzəmisində fəaliyyət göstərdiyi və materialların məhv olmaq təhlükəsində qaldığı bildirilir. Arxeologiyamıza aid qiymətli materialların toplandığı bu fondun hazırda vəziyyətinin çox acınacaqlı olduğu deyilir. Doğrudur, biz əvvəllər də bu məsələni dəfələrlə gündəmə gətirmişik, lakin mövcud problemin həllinə hələ nail olunmayıb.
Arxeoloji Fond nə zaman zirzəmidən çıxarılacaq? Buradakı yüzminlərlə arxeoloji materialın taleyi necə olacaq?
“Materialların qorunmasında, saxlanılmasında heç bir problem yoxdur”
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstititunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, düzdür, fondun ayrıca binası yoxdur, amma materialların vəziyyəti iddia edildiyi kimi acınacaqlı deyil. “Hazırda Azərbaycan arxeoloqlarının üzərinə düşən əsas iş odur ki, aşkar olunmuş materialların, maddi-mədəniyyət nümunələrinin qorunması, onların saxlanılması, fərqli bölgələrin muzeylərində sərgilənməsini təşkil etməkdir. Biz əlimizdən gələni edirik ki, ən yüksək səviyyədə bu işi görək. Lakin bu işi dünya standartlarına uyğun təşkil etmək üçün ölkəmizdə Arxeoloji Fond üçün ayrıca bina olmalıdır. Bu işlər həmin binada təşkil olunmalıdır. Yəni materialların saxlanılması, onların elektron bazasının yaradılması və sair. Elə bir sistem yaratmaq lazımdır ki, Azərbaycanın maddi-mədəniyyət nümunələri ilə tanış olmaq istəyənlər, maraqlananlar çox rahatlıqla həmin sistemə daxil ola bilsinlər, bu nümunələr barədə ilkin informasiya ala bilsin. Bunu gələcəkdə təşkil etməliyik. Lakin hələlik bunu edə bilmirik, çünki müəyyən şərait yoxdur”.
Arxeoloji Fondun hazırkı vəziyyətinə, yerləşmə şəraitinə gəlincə, F.Quliyev dedi ki, fond elə əvvəlki qaydada fəaliyyət göstərir: “Bizim institut Akademiyanın binasında yerləşir deyə, həmin fondun materialları da Akademiyanın zirzəmisində yerləşir”.
“Materialların vəziyyətinin acınacaqlı olması ilə bağlı fikirlər səsləndirilir. İddialar doğrudurmu“ sualına cavab olaraq F.Qiliyev “materiallar saxlanılır. Materialların qorunmasında, saxlanılmasında heç bir problem yoxdur. Bəzən yazırlar ki, guya materiallar xarab olur. Ümumiyyətlə, arxeoloji materialların xarab olmaq məsələsi yoxdur. Ancaq tutaq insan qalıqlarıdır, başqa materiallardadır ki, onların daha tez xarab olmaq təhlükəsi ola bilir, ancaq daşdan olan alətlərdir, saxsı materillardır, metal əşyalardır, bunların xarab olmaq ehtimalı yoxdur. Amma gələcəkdə bütün bu problemlərin həll olunması üçün nə yaxşı olardı? Bu gün arxeoloji qazıntılar çoxdur, çoxsaylı qazıntılar gedir, materiallar hədsiz dərəcədə çox tapılır. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində tapılan materialların yerlışdirilməsi problemi var. Artıq bizim mövcud fondumuzda da o şərait yoxdur ki, qazıntılar zamanı tapılan materialları bir-bir orada yerləşdirək. Biz o materialların böyük əksəriyyətini Mədəniyyət Nazirliyindən gələn rəsmi məktub əsasında aktlaşdırıb rayon muzeylərinə təqdim edirik. Demək olar ki, bizim bütün rayonlarda yeni diyarşünaslıq muzeyləri tikilib, bəziləri də təmirdən çıxıblar. Biz də bu prosesi diqqətlə izləmişik, cənab Prezident də o muzeylərdə olub, onların ekspozisiyaları ilə tanış olub. Son beş ildə təmirdən çıxmış, yaxud yeni tikilmiş muzeylərin bütün materiallarının 80 faizi bizim fond tərəfindən təmin olunub. Biz o muzeylərə materiallarımızı göndərmişik. Amma bununla belə, bizim fondda bir qədər yer sıxlığı məsələsi də həll olunub. Lakin qazıntılar davam edir və hədsiz sayda materiallar tapılır…Bizim çoxlu sayda maddi-mədəniyyət nümunələrimiz olacaq, amma onların saxlanılması problemi çıxacaq. Bu problemin ən optimal yolla həlli necə mümkün olar? Belə bir təklifim var ki, ya respublika üzrə vahid Arxeoloji Fond yaradılmalıdır, ya da Arxeoloji Fondun özünün ayrıca binası olmalıdır. Bilirsiz ki, vahid fondda yaradıla bilər, çünki həm bizim institutda, həm də Tarix Muzeyində arxeoloji fond var və bunların hamısını birləşdirib vahid fondda yaratmaq tam mümkündür. Orada materialların saxlanılması ilə bağlı standart şərait yaratmaq olar. Çünki hər materialın saxlanma şəraiti fərqlidir. Ya bu cür olar, yaxud ən yaxşısı o olardı ki, ayrıca Arxeologiya Muzeyi fəaliyyət göstərsin. Yəni bu gün necə ki Azərbaycan Milli Tarix Muzeyi var, bizim tarixi keçmişimiz ona imkan verir ki, bizdə də Arxeologiya Muzeyi yaradılsın. Necə ki, Türkiyədə, Gürcüstanda və başqa tarixi keçmişi zəngin olan ölkələrdə ayrıca Milli Arxeologiya Muzeyləri var. Bu variant da məsələnin həlli ola bilər. Məqsəd budur ki, materiallar fondlarda, hansısa bağlı yerlərdə qalmasın, o materiallar sərgilənsin, insanlar onlarla tanış olsunlar. Çoxlu sayda bizim arxeloji materiallarımız var ki, onlar qorunsa da, amma onlar haqda ictimaiyyətin məlumatı yoxdur”.
Qeyd edək ki, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutundan əvvəllər bildirilmişdi ki, Arxeoloji Fonda bina ayrılması üçün müvafiq qurumlara müraciət edirlər, lakin problem öz həllini tapmayıb. Fondun bina ilə təmin olunması üçün institutun hazırkı rəhbərliyinin hər hansı bir addım atıb-atmadığına gəlincə, F.Quliyev bildirdi ki, bu məsələ rəhbərliyin diqqətindədir: “Hazırda institutun yeni rəhbərliyi ilə bu haqda geniş müzakirə aparılır. Müzakirənin nəticəsi budur ki, gələcəkdə aidiyyatı qurumlara müraciət edib fonda ayrıca bina ayrılması məsələsi gündəmə gətiriləcək. Çünki bunun birinci çıxış yolu bu istiqamətdə yeni şəraitin yaradılmasıdır. Ayrıca bir bina olmalıdır və o binada institut da, fond da yerləşə bilər. Yəni fondun gələcəkdə sağlam olması, normal şəraitin yaradılması üçün bu vacibdir. Bizə müraciət edib fondda çalışmaq istədiklərini bildirənlər də var. Bu məsələnin həll edilməsi üçün bizə ayrıca binanın ayrılması kifayət edər” - deyə F.Quliyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
