Bu günlərdə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT-nin) Ətraf Mühit Proqramı "Qida Tullantıları İndeksi 2021” (Food Waste Index) adlı hesabatını yayımlayıb. Məlum olub ki, dünyada qida tullantıları ilə bağlı vəziyyət o qədər də ürəkaçan deyil. Təkcə 2019-cu il ərzində 931 milyon ton qida məhsulu zibilə çevrilib. Bu isə o deməkdir ki, ilboyu bütün qida məhsullarının 17 faizi israf edilib.
O da məlum olub ki, qida tullantılarının həcmi baxımından Azərbaycan bir çox ölkəni geridə qoyub. Postsovet ölkələri arasında Azərbaycan yalnız Tacikistandan geridədir. Ölkədə adambaşına 93 kiloqram, toplam 935 min ton qida tullantısı yaranıb. Bu, çox ciddi problemdir. Çünki qida tullantıları əhalinin gəlirlərinə, həm də ekologiyaya təsir edən məsələdir. Acınacaqlı məqam odur ki, Azərbaycanda qida tullantıları içində çörək məhsulları üstünlük təşkil edir. Rəsmi rəqəmlərdən məlum olur ki, Azərbaycanda əhalinin əsas xərc istiqaməti məhz ərzaq məhsullarıdır. Sırf ərzaq məhsullarının ümumi xərclər içərisindəki payı 48.6 faiz olub.
Maraqlıdır, Azərbaycanda qida tullantıları niyə üstünlük təşkil edir? Bunların içində çörək məhsullarının üstünlük təşkil etməsi nə ilə bağlıdır? Problemdən çıxış yolunu ekspertlər nədə görürlər?
“Qida tullantılarının çox olmasının başlıca səbəbi vaxtı keçmiş məhsulların təkrar istehlakçılara təqdim edilməsidir”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən Azad İstehlakçılar Birliyinin sədri Eyyub Hüseynovun fikrincə, qida tullantılarının bu qədər çox olmasının səbəbi vaxtı keçmiş məhsulların dövriyyəyə cəlb edilməsidir: “Azərbaycan qida istehlakına görə birinci yerdədir. Ən çox çörək istifadə edən millətik. Qida tullantılarının real həcmi göstərilən rəqəmdən daha böyükdür. Biz yalnız məişət tullantılarını nəzərə alırıq. Biz onu nəzərə almırıq ki, gündə dükanlarda, anbarlarda on tonlarla ərzaq məhsullarının yararlılıq müddəti bitir, amma onun sonrakı taleyinə aydınlıq gətirilmir. Problem ondadır ki, marketlərdə vaxtı keçmiş qidaları yoxlayan dövlət orqanları həmin məhsulu satışdan çıxarır. Təhvil verir satıcıya və yaxud da market sahibinə. Tələb edir ki, həmin məhsulu məhv et və sənədini təqdim et. Ancaq dükan sahibi onu göndərir distribüterə və oradan saxta sənəd alır ki, guya məhsul məhv edilib. Distribüter isə həmin məhsulun etiketini təzələyib satışa buraxır. Nəticədə vaxtı keçmiş məhsullar yenidən istehlakçılara yönəldilir. Ona görə də qida tullantılarının çox olmasının başlıca səbəbi vaxtı keçmiş məhsulların təkrar istehlakçılara təqdim edilməsidir. Nəticədə istehlakçı məhsulu zibilliyə atır. Məsələn, meyvə-tərəvəz bazarında kim görüb ki, vaxtı keçmiş meyvələrin, göyərtilərin aqibəti necə olur? Problem ondadır ki, vaxtı keçmiş göyərtilər təzə göyərti ilə qarışdırılıb satılır. Ona görə də qida tullantılarının azaldılması üçün hökumətin istehlakçı hüquqlarını qoruyan mükəmməl siyasəti olmalıdır. Təəssüf ki, hökumətin bu yöndə siyasəti zəifdir. Çörəyin keyfiyyəti qaldırılmalıdır. Bişirilən çörək məhsullarının keyfiyyəti aşağıdır. Məmurların bizneslə məşğul olması azad rəqabətə imkan vermir. Bu səbəbdən qanunlar işləmir. Nəticədə xarab mallar istehlakçıya gəlir. İstehlakçı da onu tullantıya çevirir”.
AİB sədri hesab edir ki, problem kökündən həll edilməlidir.
Vidadi ORDAHALLI
