Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) ölkənin baş elmi mərkəzi kimi, əslində, elmin aidiyyəti sahələrinin iqtisadiyyata faydalı olmasını təmin etməlidir və elm istehsalatda, iqtisadiyyatda hərəkətverici qüvvəyə çevrilməlidir.
Təəssüf ki, bunun əksini görürük. “AMEA uzun illərdir büdcəyə pul gətirmir və büdcəyə ağır yük olan bir qurum kimi öz varlığını sürdürür” qənaətində olanların dairəsi genişlənir. İctimai rəydə belə bir fikir formalaşıb ki, hər il dövlət büdcəsindən elm sahəsinə, konkret olaraq, Akademiyaya vəsait ayrılsa da, o vəsaitin səmərəsiz xərcləndiyi müşahidə edilir.
“AMEA dövlət büdcəsinə və iqtisadiyyatımıza nə verir?!”
Mövzu ilə bağlı tanınmış iqtisadçı Pərviz Heydərovun fikirlərini öyrəndik. “Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının ölkə iqtisadiyyatına nə xeyri var?! Dövlət büdcəsindən ölkə üzrə elmə ayrılan vəsaitin çox hissəsi AMEA-ya gedir. Niyə?!? Mən burada bəzi ekspertlər kimi statistik rəqəmlər gətirmək fikrində deyiləm. Hər şey məlumdur. Azərbaycanda elmə və təhsilə hər il çox pul ayrılmasa da, ayrılan həmin cüzi vəsaitin özü də boş yerə gedir. Bir daha sual edirəm, AMEA dövlət büdcəsinə və iqtisadiyyatımıza nə verir?! Pul elə bir şeydir ki, hara və hansı istiqamətə, o cümlədən, nəyə xərcləyirsənsə və yaxud sərf edirsənsə, ən azı, maya dəyəri qədər və yaxud məbləğində gəlir gətirməlidir. AMEA-nın gəliri nə qədərdir və nədən ibarətdir? Sual edirəm, nəyə görə bu qurum heç olmasa özünü maliyyələşdirə bilmir? Digər bir məsələyə də toxunum: bu elmi dərəcələr var ey, onlar nə məna daşıyır? Nəyə görə elmi dərəcəyə görə artıq pensiya məbləği ödənilir? Niyə? O elmi dərəcə alan şəxs nəsə icad edib və yaxud araşdırıb tapıbsa, onda o adama pul gəlməlidir də... Elə deyil? Gəlmirsə, demək, o adamın elmi dərəcə aldığı mövzu və detal lazımsız bir şeydir də... Elə deyil? Sözümü ona gətirirəm ki, Azərbaycan dünyanın bir parçasıdır. Əyani şahidik ki, qlobal aləmdə nə baş verirsə, dərhal bizə təsir edir və nəticəsini bizdə göstərir. Elmimiz də və elmi nailiyyətlərimiz də dünya elminə və texnologiyasına mənfəət gətirməlidir. Boş yerə vəsait ayrılmasının nə mənası var axı? Təhsil-elm-istehsal-iqtisadi artım... Bunlar zəncirvari şəkildə biri-birilə əlaqədar olan məsələlər və halqalardır! Ölkəmizdə orta təhsil məktəbləri ali məktəblərlə, ali məktəblər AMEA ilə, AMEA istehsalla və iqtisadiyyatla əlaqəli şəkildə mövcud deyillər, başqa sözlə desəm, fəaliyyət göstərmirlər. Bu qurumlara, yəni təhsilə və elmə dövlətin vəsait ayırmasının, bax, nə mənası var?”
P.Heydərovun sözlərinə görə, ali məktəblərimiz də, AMEA da statistikaya işləyirlər. Bunlar hamısı bir-birilə əlaqəli məsələlərdir və elmi təhsildən, təhsili elmdən, elm və təhsili də iqtisadiyyatdan ayrı götürmək olmaz, bunlar bir-birini tamamlamalıdır. “Biz maddi aləmdə yaşayırıqsa, istər təhsil almaq, istər elmi fəaliyyət nəticəsi olsun, istənilən insanın atdığı addımın əsas hədəfi gəlir əldə etmək, pul qazanmaqdır. Mən bunları qeyd edəndə çoxları deyir ki, belə deyil, məsələyə çox bəsit yanaşırsan və sair. Amma əsas həqiqət bundan ibarətdir. İstənilən şairi, yazıçını, alimi götürək, onların hamısının fəaliyyətinin son nöqtəsi gəlib maliyyədə, gəlir əldə etməkdə dayanır. Onun sonrakı fəaliyyətini stimullaşdıran da məhz bu olur, hansısa bir yazıçının əsərinin, hansısa bir alimin kəşfinin beş-altı nəfər tərəfindən alqışlanması yox. Alim hər hansı bir kəşf edirsə, tədqiqat aparıb müvafiq nəticə əldə edirsə, o nəticənin tətbiq yeri olmalıdır və tətbiq yeri varsa, o gəlir gətirməlidir. Bizdə isə təhsil elmlə əlaqəli deyil, elm təhsilə bağlı deyil, elm və təhsil ikisi bir yerdə ölkə iqtisadiyyatı, istehsalla əlaqəli deyil. Hərəsi ayrı-ayrı özlərinə fəaliyyət göstərir və nəticədə də hansı mənzərə yaranır? Dövlət iqtisadiyyata var gücü ilə dəstək göstərib, onu inkişaf etdirməyə çalışır, böyük cəhd edir, iqtisadiyyatdan aldığı pulu təhsilə, elmə ayırır, biz də deyirik ki, ayrılan məbləğ azdır. Elm, təhsil ona görə belədir. Amma biz bir sual vermirik ki, təhsilin yekununa, nəticəsinə iqtisadiyyatda müəyyən bir tələb varmı? Bu qədər ali məktəbimiz var, hər il əmək bazarına 100 min nəfər işçi qüvvəsi daxil olur, onun hamısı savadlı deyil, bunun içində savadlı olanı da var, fəhlə kimi olanı da var və sair. Söhbət nədən gedir? Bir ilin ərzində sənin əmək bazarına 100 min işçi qüvvəsi daxil olursa, bu o deməkdir, avtomatik olaraq, dövlətin qarşısında vəzifə yaranır ki, o bunların heç olmasa 60, 70, 100 nəfərini işlə təmin etsin. Çünki növbəti ildə yenidən 100 min nəfər gəlir. Dövlət buna nail ola bilmirsə, onda ölkədə, avtomatik olaraq, yoxsulluq səviyyəsi artır, işsizlik səviyyəsi yüksəlir, nəticədə ölkədə sosial problemlər və sair yaranır”.
P.Heydərovun sözlərinə görə, ali məktəblərin məzunlarına ölkə iqtisadiyyatında tələb olmalıdır.
Elmin istehsalatla əlaqəsi yaradılmasa, bu qədər vəsait ayırmağın faydası yoxdur. “Alimlərimiz var. AMEA-nın dövlət büdcəsinə xeyri nədir, hansı gəliri verib, hansı külli miqdarda dollar gətirib? Yoxdur. Amma dövlət büdcəsindən son 10 il ərzində Milli Elmlər Akademiyasına ayrılan vəsaitə baxırsan, alimlərin maaşları nə qədər artıb...”.
P.Heydərovun fikrincə, Azərbaycanda, Avropada və Qərbdə olduğu kimi, iqtisadiyyatla elmin və təhsilin qarşılıqlı əlaqəsi, tandemi yaranmasa, bunun əldə olunmasına nail olunmasa, səmərəsiz olaraq elmə və təhsilə ayrılan pullar havaya gedəcək, necə ki, indi gedir: “Bunlar dövlət büdcəsinə əlavə yük sayılır”.
İradə SARIYEVA
