Bütün gözləntilərin əksinə olaraq, ABŞ-la Çin arasında ticarət müharibəsinin miqyası genişlənməkdədir. Belə görünür ki, bu ticarət savaşı yaxın tezlikdə dünya iqtisadiyyatına daha əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərməyə başlayacaq. Çünki ABŞ hökumətinin son addımları Çinlə ticarət qarşıdurmasının daha da kəskinləşəcəyini göstərir. Belə ki, yayılan məlumatlara görə, Donald Tramp administrasiyası rəsmi Pekindən hələ Çinin imperiya olduğu dövrdə buraxdığı istiqrazlar üzrə borclarını ödəməyi tələb etmək niyyətindədir. Amerika lideri artıq sözügedən istiqraz vərəqələrinin sahibləri ilə görüşüb. Bildirilir ki, bu şəxslər Çindən bu istiqrazlar üzrə borclarını ödəməyi tələb edirlər.
Qeyd edək ki, ötən əsrin ortalarında, yəni ölkədə imperatorların hökmranlıq etdiyi dövrdə Çin dəmir yollarının tikintisinə maliyyə vəsaiti cəlb etmək məqsədilə istiqrazlar buraxıb. Hazırda amerikalı kolleksiyaçıların çox sayda belə istiqrazlara sahib olduğu bildirilir. "Bloomberg" bildirir ki, bu istiqrazları hətta onlayn auksionlarda belə almaq olar. Hesablamalara görə, inflyasiya, faizlər və kompensasiyalar nəzərə alınmaqla sözügedən istiqrazlar üzrə borclar üç trilyon dolları keçir. Çin hökuməti isə inqilabdan əvvəl yaranmış borcları tanımır və onları ödəməkdən imtina edir. İndi bu məsələnin ABŞ tərəfindən gündəmə gətirilməsi tərəflərin ticarət müharibəsinin daha da dərinləşməsinə təkan verən amil sayılır.
Xatrıladaq ki, Çin və ABŞ arasında iqtisadi münaqişə 2018-ci ilin yayından etibarən davam edir. Belə ki, keçən il Vaşinqton Çindən idxal olunan və ümumi illik dəyəri 34 milyard dollar olan 818 növ mala 25 faizlik rüsum tətbiq edib. Ötən ay isə Tramp bəyan edib ki, ABŞ sentyabrın 1-dən etibarən Çindən idxal olunan 300 milyard dollar dəyərində mala 10 yox, 15 faizlik, eləcə də 250 milyard dollarlıq digər bir qrup mala 25 yox, 30 faizlik rüsum tətbiq edəcək. ABŞ lideri bu qərarı Çinin Amerikadan idxal olunan və illik dəyəri 75 milyard dollar olan mallara əlavə rüsumlar tətbiq etməsindən sonra verib. Bildirilir ki, 5078 adda malı əhatə edən yeni rüsumlar sentyabrın 1-i və dekabrın 15-i qüvvəyə minir. Bu addımın özü də Vaşinqtonun bir müddət əvvəl 300 milyard dollarlıq idxalata tətbiq etdiyi 10 faizlik rüsumlara cavab olaraq atılıb. Vaşinqtonun da rüsumları sentyabrın 1-i və dekabrın 15-i qüvvəyə minir. Avropada təhlükəsizlik və beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Emmanuel Dupuy isə baş verənlərin dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhdid yaratdığı qənaətindədir: “ABŞ-ın Çinə qarşı hədə-qorxuları həm də Çinlə ticarət əlaqələri olan digər Asiya ölkələrinə, eləcə də Yaponiya, Cənubi Koreya və İrana aiddir. Son vaxtlar Asiya ölkələri arasındakı əməkdaşlığın gücləndiyi, bir "yaxınlığın" baş qaldırdığı hiss olunur. Çinlilər getdikcə daha çox Şərq ölkələrinin iqtisadiyyatına üz tutur ki, bu da hansısa formada ABŞ-ın hədələrinə cavabdır. Avropanın qarşısında isə iki yol var: bu vəziyyədən öz mənafeyi üçün bəhrələnmək və yaxud ABŞ-ın mövqeyini müdafiə etmək. Lakin Avropa, ABŞ-dan fərqli olaraq, Çinlə birbaşa qarşıdurmaya getməkdən çəkinir. Rəsmi Brüssel Vaşinqtonu vergiləri artırmaqda dəstəkləyə də bilmir, çünki özü bu artımın qurbanıdır. Bu gedişlə ticarət müharibəsi təhlükəli həddə çatmış olacaq və artıq ikitərəfli deyil, çoxtərəfli xarakter daşıyacaq. Dünya ölkələri iki tərəfdən birinin mövqeyini dəstəkləməli, ABŞ və Çin arasında seçim etməli olacaq”.
Rus ekspert İqor Şatrov isə qeyd edir ki, Çin özünün Amerikanın idxal vergisi altına düşən mallarına başqa bazarlar tapacaq: ”Ola bilsin, bu addım özünü doğrultmasın. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, analoji vəziyyətə Amerika istehsalçıları da düşəcək. Çünki Amerika mallarının Çin bazarlarına ayaq açmasına da məhdudiyyətlər qoyulub. Problemin həlli kompromislərin axtarışındadır. Müharibə sonadək dünyanın ən nəhəng fabriklərinə malik Çinlə alıcılıq qabiliyyəti yüksək olan istehlakçıya malik ABŞ arasında getsə də, qələbə onların ikisindən birinin əlində deyil. Hazırda ABŞ ticarət müharibəsini təkcə Çinlə aparmır, bütün dünya ilə aparır. Gəlin, misallarımızı polad və alüminium üzərində quraq. Rusiya Sənaye və Ticarət Nazirliyinin məlumatına görə, Rusiyanın metallurgiya biznesində ABŞ ucbatından olan zərərləri polad sahəsində 2 milyard dollara, alüminiumda isə 1 milyard dollara yaxındır. Belə olan təqdirdə bu, Rusiya metallurgiya şirkətlərinin Şimali Amerikadakı törəmələrinə müsbət təsir göstərəcək. Çünki Amerika bazarının bağlanması ABŞ-ın daxili bazarında məhsulların qiymətinin artmasına səbəb olacaq". ABŞ-dan fərqli olaraq, Çinlə ticarət məsələlərində daha çox əməkdaşlıq edən Azərbaycan kimi ölkələrə bu proseslərin necə təsir etməsinə gəlincə, ekspert hesab edir ki, Azərbaycan Çin üçün zamanla Amerika bazarını əvəz edəcək ölkələrdən biridir: ”Sual isə başqadır: Azərbaycanın və digər onun kimi ölkələrin Çin məhsullarını almaq üçün lazımi tələbatı və alıcılıq qabiliyyəti kifayət edəcəkmi? Nəticədə, bu malların keyfiyyəti uzun müddət qınağa səbəb olub və buna baxmayaraq, dolayısı ilə onların axını artmaqdadır”. Ümumiyyətlə isə, ekspertlər hesab edirlər ki, ABŞ dünya bazarlarını bürüməkdə olan Çin mallarının axınının qarşısını kəsə bilməyəcək. Üstəlik, ABŞ-ın bu malları dünya bazarına Çin kimi ucuz qiymətə təklif etmək imkanı və arzusu olmadığından, yenə də dünyanın Çin istehsalına tələbatı böyük olacaq. Belə vəziyyətdə Azərbaycan və başqa ölkələr müvafiq tədbirlər görməsə, ölkəmizə Çindən böyük həcmdə ucuz malların daxil olması istsina olunmur. Xatırladaq ki, Çin həm də milli valdyutasını ucuzlaşdırararaq ixracını artırmağa çalışır. Azərbaycanda yerli istehsalın artımı fonunda ucuz Çin məhsullarının yenidən bazarı zəbt etməsi isə sərfəli hal sayılmır. Hər halda, bu məsələ hökumətdə də müvafiq dairələrin xüsusi diqqət mərkəzində yer alır.
Tahir TAĞIYEV
