Dünya birjalarında neftin son qiymət dəyişiklikləri ekspert dairələrində bu prosesin nə qədər davam edəcəyinə dair müxtəlif fikirlərin səslənməsi ilə müşayiət edilməkdədir. Hazırda qiymətlərin sürətlə aşağı düşməsi fonunda hesab edilir ki, burada ABŞ-ın mövqeyi prosesə birmənalı şəkildə təsir göstərib. Belə ki, “qara qızıl”ın qiyməti ABŞ-ın Çindən idxal olunan məhsullara əlavə rüsumların tətbiq olunacağını açıqlaması fonunda ucuzlaşır.
Neftin qiymətinin aşağı düşməsi fonunda OPEC ölkələri gələn ay Əbu-Dabidə keçiriləcək iclasda neft bazarının sabitləşdirilməsinə dair addımlar atmağa hazırlaşır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin energetika naziri Suheyl əl-Mazruinin sözlərinə görə, komitənin iclasında nazirlər bazardakı mövcud vəziyyəti müzakirə edəcək, balansı və sabitliyi dəstəkləmək üçün tövsiyələr işləyib hazırlayacaqlar. OPEC-in müdaxiləsindən sonra ABŞ-ın “IHS Markit” bazar araşdırmaları təşkilatı neftin bir barrelinin qiymətinin 60-70 dollar arasında qalacağını proqnozlaşdırır. Neft analitiki Spenser Velç bu xüsusda qeyd edir: “Qara qızıl”ın qiyməti ABŞ-ın Çindən idxal olunan məhsullara əlavə rüsumların tətbiq olunacağını açıqlaması fonunda kəskin ucuzlaşıb. Yanvardan bəri qiymət 60-70 dollar aralığında daha balanslı bir şəkildə dəyişirdi. Qlobal iqtisadiyyatın zəifləməsi qiyməti aşağı salan amildir. Biz neftin qiymətinin 60-65 dollara yüksələcəyini düşünürük. Neftə artan tələbat dövrü yaşayırıq. OPEC və tərəfdaşları isə istehsalı azaltmaqda davam edir. Neft bazarı sərtləşir və qiymət hətta bir barrel üçün 60-70 dollar arasında dəyişəcək”.
Qeyd edək ki, hazırkı qiymətlər neft satışından böyük gəlirlər əldə edən Azərbaycan üçün hansısa ciddi təhdid yaratmır. Çünki ölkəmizdə neftin satış qiyməti 60 dollardan hesablanır. İlin ötən dövrü ərzində isə Azərbaycan neftinin orta satış qiyməti 66 dollar təşkil edib. İlin sonuna kimi də vəziyyətin belə qalması gözlənir. Digər tərəfdən, dünya mediasında yazılanlardan belə bəlli olur ki, ABŞ-da baş verən olaylar neftin yaxın tezlikdə qiymətində böyük sıçrayışa səbəb ola bilər. Rusiyanın “RİA Novosti” portalı yazır ki, əslində ABŞ-da azalan neft ehtyiatları, Vaşinqtonun bütün cəhdlərinə rəğmən, nefti fantastik dərəcədə bahaladıra bilər: "ABŞ Enerji Nazirliyi gözləyir ki, sentyabrda ABŞ-ın gündəlik neft hasilatı 8,7 milyon barrelə çatacaq, Perm hövzəsi isə sutkada 75 min barel neft verəcək. Neftçilər bu göstəriciyə artıq qazılmış, lakin istifadə olunmamış quyuların hesabına nail olmaq istəyirlər. İyulda ölkənin neft yataqlarında qazma qurğularının sayının 10 faiz (1078-dən 969-a) azalması bunu deməyə əsas verir. "Vygon Consulting" şirkətinin konsultantı Yekaterina Kolobkova deyir: "Amerikanın neft operatorları qiymət "siqnallarına" kifayət qədər tez bir şəkildə reaksiya verirlər: 2018-ci ilin oktyabrından 2019-cu ilin yanvarınadək neft kotirovkalarında müşahidə olunan azalma, ola bilər ki, şirkətləri daha çox qənaətcil olmağa, o cümlədən qazma qurğularının kirayəsində qənaət etməyə təşviq edib".
Qeyd edək ki, həddindən artıq yüklənmiş boru xətləri sistemi Perm hövzəsində şist neftinin hasilatını artırmağa mane olan əsas faktorlardan biridir. Lakin gələn il ölkənin sahillərində yerləşən terminallara neft daşıyacaq yeni magistrallar işə düşəcək. "Citi Group" şirkətinin analitikləri əmindirlər ki, bu, Amerikanın neft ixracını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa imkan verəcək. Digər ekspertlər, o cümlədən "Bank of America" bankının analitikləri isə hesab edirlər ki, şist neft istehsalçıları bu yeni magistrallardan tam şəkildə istifadə edə bilməyəcəklər. "Wood Mackenzie" şirkətinin analitiklərinin fikrincə, uzunmüddətli perspektivdə Perm hövzəsində neft hasilatı narahatlıq yaradır: orada neftlə birlikdə suyun daha da çox çıxdığı müşahidə olunur. Bu isə yatağın ehtiyatlarının tükənəcəyinin ilk əlamətidir. "BP" şirkətinin sonuncu statistik hesabatında qeyd edilir ki, ABŞ-ın tədqiq edilmiş neft ehtiyatları son iki il ərzində 61,2 milyard barrel səviyyəsində qalıb. Müqayisə üçün, Rusiyanın neft ehtiyatları 106,2 milyard barreldir. İranda isə bu rəqəm 155,6 milyard barrel, Səudiyyə Ərəbistanında - 297,7 milyard barrel, Venesuelada - 303,3 milyard barrel təşkil edir. Amerikanın bütün neft ehtiyatları bir anda hasil edilsə, bu, dünyanın neftə olan bütün tələbatını (36,5 milyard barrel) yalnız iki il, ABŞ-ın öz tələbatını isə (illik 7,5 milyard barrel) yalnız səkkiz il ödəməyə bəs edəcək. Buna baxmayaraq, amerikalılar sürətlə istehsalı artırırlar. Yalnız keçən il ərzində onlar hasilatı 16,6 faiz artırıblar (müqayisə üçün Rusiyada bu rəqəm 1,6 faiz, Səudiyyə Ərəbistanında isə 3,3 faiz təşkil edib). "Goehring & Rozencwajg" şirkətinin analitikləri bildirirlər ki, Amerikanın üç əsas yatağında neft hasilatı pik həddə, yəni sutkada 10 milyon barrelə səkkiz ildən sonra çatacaq. Bundan sonra isə hasilat sürətlə aşağı düşəcək.
Lakin bütün bunların baş verməsi üçün sərmayədarların şist neftinə olan marağı kəskin şəkildə artmalıdır. Şist neft sənayesi ona görə inkişaf edir ki, bu sahəyə "Chevron" və "Exxon Mobil" kimi neft sənayesi nəhəngləri milyardlarla dollar sərmayə qoyur. Bu onlara, hələ ki, yalnız itki verir, lakin sərmayədarlara söz veriblər ki, tezliklə onlar gəlir əldə edəcəklər. Təəssüf ki, bu vədlər yerinə yetmir: "Reuters" xəbər verir ki, "Exxon" şirkətinin rüblük mənfəəti keçən illə müqayisədə 21 faiz, xalis mənfəəti isə hər səhmə görə 0,73 dollaradək düşüb. 2018-ci ilin eyni dövrü ərzində neft sənayesi nəhənginin xalis mənfəəti hər səhmə görə 0,92 dollar təşkil edib.
On il ərzində 40 nəhəng şist neft şirkəti bu sənayenin layihələrinə qazandıqlarından 200 milyard dollar çox yatırıblar. Sərmayədarlar isə tədricən bu sənayeni maliyyələşdirməkdən imtina edirlər – şist neft hasilatçıları keçən il 2017-ci il ilə müqayisədə iki dəfə az sərmayə ala biliblər. Amerikanın "Marathon Oil" neft və qaz şirkətinin baş direktoru Li Tilman məsələ ilə bağlı deyib: "Bu sənaye son 10 il ərzində sərmayədarların etimadını tamamilə itirib". Digər yandan isə şist neft aktivlərindən imtina edildiyi müşahidə olunur. Belə ki, keçən ilin fevralında Avstraliyanın "BHP Billiton" şirkəti ABŞ-ın şist hövzələrinə 20 milyard dollar həcmində sərmayə qoyuluşunu "böyük səhv" adlandıraraq aktivlərini, o cümlədən Perm hövzəsindəki aktivlərini satmağa başlayıb". Məhz bu vəziyyətdə hesab edilir ki, ABŞ-da neft sənayesinə yatrımların azalması bu məhsulun qiymətini elə bu il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Digər tərəfdən, Azərbaycanın da daxil olduğu OPEC+ formatının fəaliyyəti də elə gələn aydan neftin qiymətlərində yeni yüksəlişlər vəd edir. İran ətrafında gərginləşən vəziyyət, Liviyada. Venesuelada, İraqda baş verənlər də qiymətlərə əsaslı surətdə təsir edir.
Nahid SALAYEV
